Thiện Tài đi tìm thầy và cuộc gặp cuối cùng với Phổ Hiền: phẩm Nhập Pháp Giới và bài học học từ mọi người
Trả lời ngắn: trong phẩm Nhập Pháp Giới của kinh Hoa Nghiêm, chàng trai trẻ Thiện Tài được Văn Thù khuyên lên đường tìm thầy. Chàng gặp nhiều bậc thiện tri thức thuộc đủ mọi tầng lớp, truyền thống quen gọi là năm mươi ba lần tham vấn, và cuộc gặp cuối cùng là với Phổ Hiền Bồ Tát. Cấu trúc ấy nói rằng hiểu biết, tượng trưng bởi Văn Thù, phải trở thành hạnh nguyện, tượng trưng bởi Phổ Hiền. Với người tuổi Thìn, Tỵ có Phổ Hiền là Phật bản mệnh theo tục dân gian, đây là câu chuyện đáng đọc nhất để hiểu vị Bồ Tát của mình.
Kinh Hoa Nghiêm và phẩm Nhập Pháp Giới
Kinh Hoa Nghiêm là một bộ kinh Đại thừa rất lớn, nổi tiếng với hình ảnh vũ trụ trong đó mọi sự vật soi chiếu lẫn nhau. Phẩm cuối của kinh, thường gọi là Nhập Pháp Giới, có thời từng lưu hành như một kinh riêng. Phẩm này kể hành trình của Thiện Tài, một thanh niên con nhà trưởng giả, đi tìm con đường thực hành hạnh Bồ Tát.
Bài Văn Thù trong kinh điển đã nhắc Văn Thù là người thầy đầu tiên của Thiện Tài. Bài này đi theo hành trình đến tận cuối, nơi Phổ Hiền đứng chờ. Người viết chỉ kể lại theo ý chính, không trích nguyên văn, vì phẩm kinh rất dài và các bản dịch khác nhau nhiều về câu chữ.
Hành trình bắt đầu từ Văn Thù
Theo kinh, Thiện Tài gặp Văn Thù, phát tâm cầu đạo và hỏi phải thực hành hạnh Bồ Tát thế nào. Văn Thù không trả lời bằng một bài giảng dài, mà chỉ đường cho chàng đi gặp một vị thầy khác. Vị thầy ấy dạy những gì mình biết, rồi lại chỉ chàng đến người tiếp theo. Cứ thế, hành trình nối dài qua rất nhiều vùng đất.
Chi tiết này đáng suy ngẫm. Vị Bồ Tát của trí tuệ không giữ học trò bên mình. Ngài biết rằng không người thầy nào chứa đủ mọi điều cần học, và người học phải tự bước đi.
Những người thầy không ai ngờ tới
Điều khiến phẩm Nhập Pháp Giới khác thường là danh sách thiện tri thức. Bên cạnh các vị tỳ kheo, Bồ Tát, còn có những người mà theo cách nghĩ thông thường khó gọi là thầy dạy đạo.
| Kiểu thiện tri thức | Điều Thiện Tài học được, theo tinh thần kinh | Gợi ý cho đời thường |
|---|---|---|
| Tỳ kheo, người xuất gia | Pháp môn thiền quán, niệm Phật | Người dạy mình về đời sống tinh thần |
| Trưởng giả, thương nhân | Dùng nghề nghiệp để làm lợi cho người | Đồng nghiệp giỏi nghề, làm ăn tử tế |
| Người lái thuyền | Hiểu biết sông biển để đưa người qua | Người thợ, người lao động có tay nghề |
| Trẻ em, thiếu nữ | Sự trong sáng, cách học bằng trò chơi | Con cái, học trò, người trẻ hơn mình |
| Vua, người cầm quyền | Dùng quyền lực để che chở người yếu | Người quản lý, người có trách nhiệm cộng đồng |
| Người ngoài đạo, người bị xã hội coi thường | Không ai nằm ngoài khả năng dạy mình điều gì đó | Người khác quan điểm, khác hoàn cảnh |
Trong hành trình ấy, Thiện Tài cũng gặp Quán Tự Tại Bồ Tát trên núi Bổ Đà Lạc Ca và Di Lặc Bồ Tát. Đó là lý do trong nhiều chùa Việt, tượng Thiện Tài đồng tử đứng hầu bên Quán Âm. Còn con số năm mươi ba là cách đếm truyền thống; tuỳ cách tính các cuộc gặp, có nơi đếm khác đi đôi chút.
Vì sao Phổ Hiền là cuộc gặp cuối cùng
Gần cuối hành trình, Thiện Tài gặp Di Lặc, rồi được đưa trở lại gặp Văn Thù, và cuối cùng gặp Phổ Hiền. Trong cuộc gặp này, kinh mô tả Thiện Tài thể nhập vào hạnh nguyện của Phổ Hiền, thấy được thế giới rộng lớn trong từng lỗ chân lông của ngài. Hình ảnh ấy khó hiểu theo nghĩa đen, nhưng ý nghĩa thì rõ: mọi điều đã học trên đường đi giờ hoà vào một đời sống hành động không ngừng vì người khác.
Cấu trúc Văn Thù mở đầu, Phổ Hiền kết thúc lặp lại một ý rất nền tảng trong Đại thừa: trí tuệ và hạnh nguyện phải đi đôi. Học mà không hành là dang dở; hành mà không học thì dễ lạc. Trong bộ Hoa Nghiêm tam thánh, Văn Thù và Phổ Hiền đứng hai bên Đức Tỳ Lô Giá Na cũng vì lẽ đó.
Mười đại nguyện ra đời từ đây
Bản kinh Hoa Nghiêm bốn mươi quyển có thêm phần Phổ Hiền nói về mười đại nguyện, thường được gọi là phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện. Đây chính là lời Phổ Hiền dạy cho Thiện Tài và đại chúng sau khi hành trình kết thúc. Ý nghĩa và cách thực hành từng nguyện đã có trong bài mười đại nguyện Phổ Hiền trong đời thường. Đặt mười nguyện vào bối cảnh hành trình Thiện Tài sẽ thấy chúng không phải lời thề trừu tượng, mà là kết tinh của một người đã đi khắp nơi, học từ mọi người.
Hành trình Thiện Tài trong nghệ thuật
Câu chuyện Thiện Tài đã được khắc, vẽ ở nhiều nơi. Nổi tiếng nhất là các dãy phù điêu ở đền Borobudur trên đảo Java, nơi nhiều tầng hành lang kể lại hành trình tham vấn. Ở Đông Á có những bộ tranh minh hoạ năm mươi ba lần tham vấn. Ở Việt Nam, Thiện Tài quen thuộc nhất qua tượng đồng tử chắp tay đứng hầu Quán Âm. Khi nhìn tượng ấy ở chùa, có thể nhớ rằng cậu bé đó đang ở giữa một hành trình dài mà điểm cuối là Phổ Hiền.
Học từ mọi người nhưng vẫn phải biết chọn
Đọc câu chuyện Thiện Tài, có người hỏi: vậy ai cũng là thầy, kể cả người làm điều xấu? Cách hiểu cân bằng hơn là thế này. Thiện Tài không gặp ngẫu nhiên; mỗi người thầy được người trước giới thiệu, và chàng luôn mang theo một câu hỏi rõ ràng. Nhờ câu hỏi ấy, chàng biết lấy gì từ mỗi cuộc gặp. Trong đời thường, có thể dùng ba câu để tự kiểm: người này có khuyến khích mình suy xét hay bắt mình tin ngay; có để mình tự do hỏi người khác hay đòi mình chỉ nghe một mình họ; điều họ dạy có làm mình bớt tham, bớt giận, thương người hơn không. Nếu cả ba câu đều nghiêng về phía xấu, đó có thể là một bài học, nhưng là bài học để tránh xa.
Các bước học từ mọi người theo tinh thần Thiện Tài
- Ghi tên người thầy quanh mình. Viết ra năm người trong đời thực mà mình có thể học: một đồng nghiệp, một người lớn tuổi, một người trẻ hơn, một người làm nghề khác hẳn, một người mình không ưa.
- Đặt một câu hỏi cụ thể cho mỗi người. Thiện Tài luôn hỏi rõ: phải học hạnh Bồ Tát thế nào. Câu hỏi càng cụ thể, câu trả lời càng có ích.
- Nghe trọn rồi mới phán xét. Người lái thuyền, người thợ có cách nói khác người học sách. Đừng vội gạt đi vì cách nói.
- Ghi lại điều đã học. Một dòng mỗi lần là đủ. Sau một năm, cuốn sổ ấy là hành trình tham vấn của riêng mình.
- Biến điều học thành việc làm. Đây là bước Phổ Hiền. Một điều học được mà không đổi được một thói quen thì vẫn chỉ là thông tin.
- Chỉ đường cho người khác. Như Văn Thù và các thiện tri thức, khi mình không biết thì giới thiệu người biết, không giữ người học bên mình.
Ví dụ tình huống
Chị Thu tuổi Thìn, quản lý mới
Chị Thu vừa lên làm trưởng nhóm, thấy mình thiếu kinh nghiệm quản lý người. Thay vì chỉ đọc sách, chị chọn ba người để học: chị lao công đã làm ở công ty lâu nhất, người biết rõ ai hay ở lại muộn, ai hay căng thẳng; một bạn thực tập sinh rành công cụ mới; và người quản lý cũ chị từng không hợp. Mỗi người dạy chị một điều mà sách không có. Đó là cách đọc phẩm Nhập Pháp Giới trong văn phòng.
Ông Bảy tuổi Tỵ, đã nghỉ hưu
Ông Bảy nghĩ tuổi mình không còn gì để học. Cháu nội dạy ông dùng điện thoại gọi video; ông dạy cháu cách trồng rau. Một hành trình tham vấn nhỏ, hai chiều, ngay trong nhà.
Sai lầm thường gặp khi đọc câu chuyện này
- Đọc như truyện phiêu lưu và chỉ nhớ con số năm mươi ba, quên mất ý nghĩa của từng cuộc gặp.
- Cho rằng thiện tri thức phải là người tu hành, bỏ qua bài học về những người thầy bình thường.
- Hiểu học từ mọi người là nghe theo mọi người. Thiện Tài học, nhưng luôn giữ câu hỏi về hạnh Bồ Tát làm kim chỉ nam.
- Tin rằng phải tìm được một đại sư mới học đạo được, rồi chạy theo những người tự xưng là thầy có thần thông.
- Dừng ở hiểu biết, không bước sang hành động. Đây là chỗ Phổ Hiền nhắc nhở.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Muốn đọc phẩm Nhập Pháp Giới một cách có hệ thống, nên tìm bản dịch kinh Hoa Nghiêm của dịch giả uy tín và hỏi một vị thầy hoặc tham gia lớp giáo lý ở chùa, vì kinh rất dài và nhiều tầng nghĩa. Muốn tìm người hướng dẫn trong nghề nghiệp, hãy tìm người có chuyên môn thật trong lĩnh vực ấy. Và hãy cảnh giác với bất kỳ ai tự xưng là thiện tri thức nhưng đòi tiền để dạy pháp bí truyền hoặc cấm mình hỏi người khác: tinh thần Nhập Pháp Giới là luôn được chỉ đường đến thầy tiếp theo.
Thiện Tài, Phổ Hiền và người tuổi Thìn, Tỵ
Tục Phật bản mệnh gán Phổ Hiền cho tuổi Thìn và tuổi Tỵ. Người tuổi Thìn, Tỵ đeo mặt Phổ Hiền có thể xem mình như đang ở trên hành trình của Thiện Tài: mỗi người gặp trong ngày có thể là một thiện tri thức, và điểm đến không phải sự hiểu biết suông mà là hạnh nguyện. Những ai muốn tìm hiểu hình tượng Phổ Hiền cưỡi voi trước khi thỉnh có thể đọc thêm bài Phổ Hiền Bồ Tát là ai. Khi đã sẵn lòng, có thể xem các mẫu Phổ Hiền tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, chọn mẫu rõ voi trắng sáu ngà và hỏi kỹ chất liệu.