Hai Phổ Hiền: Bồ Tát cưỡi voi của Đại thừa và Phổ Hiền Bản Sơ Phật của Tây Tạng, đừng nhầm khi thỉnh tượng
Trả lời ngắn: cái tên Samantabhadra, tức Phổ Hiền, chỉ hai hình tượng khác nhau. Một là Phổ Hiền Bồ Tát quen thuộc của Phật giáo Đại thừa Đông Á, đội mão báu, cưỡi voi trắng sáu ngà. Hai là Phổ Hiền Bản Sơ Phật của dòng Ninh Mã, Phật giáo Tây Tạng, thân xanh lam thẫm, ngồi thiền, không trang sức, nhiều khi được tạc ôm minh phi thân trắng. Phật bản mệnh của tuổi Thìn, Tỵ là vị thứ nhất; người mua tượng Tây Tạng nên phân biệt để chọn đúng ý mình.
Cùng tên, khác vai trò
Trong Phật giáo Đông Á, Phổ Hiền là Bồ Tát của hạnh nguyện, đứng bên đức Phật cùng Văn Thù. Trong dòng Ninh Mã của Tây Tạng, Samantabhadra, tiếng Tạng là Kuntuzangpo, được xem là Bản Sơ Phật, tức vị Phật nguyên thuỷ tượng trưng cho bản tâm thanh tịnh vốn có từ vô thuỷ, theo giáo pháp Đại Viên Mãn, tiếng Tạng là Dzogchen. Hai vị trùng tên nhưng vai trò trong giáo lý rất khác nhau. Dòng Ninh Mã vẫn có Phổ Hiền Bồ Tát theo nghĩa Đại thừa thông thường, bên cạnh Phổ Hiền Bản Sơ Phật.
Nhận diện Phổ Hiền Bản Sơ Phật
- Thân màu xanh lam thẫm, như bầu trời không mây.
- Không đội mão, không đeo trang sức, không mặc y phục cầu kỳ; thân để trần.
- Ngồi kiết già, hai tay kết ấn thiền định trong lòng.
- Không có voi, không cầm pháp khí.
- Nhiều khi được tạc ôm minh phi Samantabhadrī thân trắng, gọi là tượng song thân.
Sự đơn sơ hoàn toàn ấy là có chủ ý: bản tâm nguyên sơ không cần trang điểm, như bầu trời không cần tô màu.
Hiểu đúng hình tượng song thân
Hình tượng hai vị ôm nhau trong nghệ thuật Mật tông Tây Tạng, tiếng Tạng gọi là yab-yum, thường gây bối rối cho người mới xem. Trong giáo lý Mật tông, đây là biểu tượng của sự hợp nhất giữa phương tiện và trí tuệ, giữa từ bi và tính không; vị nam tượng trưng phương tiện, vị nữ tượng trưng trí tuệ. Hình tượng này không mang ý nghĩa nhục dục và không nên bị đem ra đùa cợt. Tuy vậy, nó thuộc các pháp tu có truyền thừa, nên các chùa Tây Tạng thường đặt ở nơi trang trọng và người ngoài truyền thống nên tìm hiểu kỹ trước khi thỉnh về nhà.
Vì sao dễ nhầm khi mua tượng
Tượng đồng phong cách Tây Tạng, Nepal ngày càng được bán nhiều ở Việt Nam. Người bán đôi khi chỉ ghi Samantabhadra hay Phổ Hiền mà không nói rõ là vị nào. Người tuổi Thìn, Tỵ tìm Phật bản mệnh, thấy chữ Phổ Hiền, có thể mua nhầm tượng Bản Sơ Phật, rồi bối rối vì tượng không có voi, thân xanh, hoặc có hình song thân. Biết trước sự khác biệt giúp tránh trường hợp đó.
Bảng so sánh
| Phổ Hiền Bồ Tát | Phổ Hiền Bản Sơ Phật | |
|---|---|---|
| Truyền thống | Đại thừa Đông Á và cả Tây Tạng | Dòng Ninh Mã, Tây Tạng |
| Vai trò | Bồ Tát của hạnh nguyện | Biểu tượng bản tâm nguyên sơ |
| Hình tướng | Mão báu, trang sức, cưỡi voi | Thân xanh lam, không trang sức |
| Pháp khí | Như ý, sen, kinh, chắp tay | Không, tay ấn thiền định |
| Tục bản mệnh tuổi Thìn, Tỵ | Có | Không |
Đã lỡ thỉnh tượng Bản Sơ Phật thì sao
Không có gì đáng lo. Phổ Hiền Bản Sơ Phật là một hình tượng thiêng liêng trong Phật giáo Tây Tạng, thỉnh về vẫn đặt ở nơi trang nghiêm, cao ráo, sạch sẽ như mọi tượng Phật. Nếu cảm thấy không hợp với nếp thờ tự của gia đình, có thể hỏi một ngôi chùa Tây Tạng hoặc một vị thầy theo truyền thống ấy xem nên giữ hay gửi chùa. Không nên vứt bỏ, cũng không nên bán lại kèm lời quảng cáo sai.
Chọn tượng Tây Tạng cho tuổi Thìn, Tỵ
Nếu yêu phong cách Tây Tạng và muốn có Phật bản mệnh tuổi Thìn, Tỵ, hãy tìm tượng Phổ Hiền Bồ Tát có mão báu, trang sức, thường có voi trắng nhỏ ở bệ hoặc ngồi trên voi. Hỏi người bán xuất xứ, chất liệu đồng, cách mạ vàng, và yêu cầu ảnh chụp rõ mặt, tay, bệ. Tượng Nepal đúc thủ công thường nặng, chi tiết sắc, giá cao hơn tượng đúc hàng loạt; không phải cứ đắt là tốt, nhưng cũng nên biết vì sao giá chênh.
Đặt tượng Tây Tạng trong nhà Việt
Tượng Tây Tạng, Nepal thường có màu đồng mạ vàng, mặt vẽ màu, bệ hình sen kép. Khi đặt cùng bàn thờ với tượng gỗ phong cách Việt, nên để mỗi tượng một khoảng riêng, không chồng lên nhau, và giữ tượng Phật chính ở vị trí cao nhất. Tượng đồng nặng nên đặt trên bệ phẳng, có miếng lót chống trượt. Một số tượng Tây Tạng có đáy được niêm kín với kinh và vật thiêng bên trong; không tự ý cạy mở đáy tượng. Lau tượng bằng khăn khô mềm, tránh chạm vào phần mặt đã vẽ màu.
Tôn trọng mỗi truyền thống
Phật giáo có nhiều truyền thống, mỗi nơi có cách hiểu và cách thể hiện riêng. Tục Phật bản mệnh, Phật giáo Tây Tạng, Phật giáo Bắc tông Việt Nam đều là những dòng chảy khác nhau. Khi đem một tượng từ truyền thống này về đặt trong nếp nhà theo truyền thống khác, hiểu rõ nguồn gốc là cách tôn trọng cả tượng lẫn người làm ra nó. Ai muốn xem các mẫu tượng Phổ Hiền Bồ Tát đúng hình tướng có thể tham khảo danh mục tượng Phật tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, hỏi rõ tên vị trước khi đặt mua.