Voi trắng sáu ngà của Phổ Hiền: ý nghĩa sáu ngà, màu trắng, dáng đi chậm và giấc mộng hoàng hậu Ma Da
Trả lời ngắn: Phổ Hiền cưỡi voi trắng sáu ngà vì voi là con vật mạnh mà hiền, đi chậm mà vững, rất hợp để diễn tả hạnh nguyện bền bỉ. Sáu ngà thường được giảng là sáu ba la mật: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ. Màu trắng gợi sự thanh tịnh. Hình voi trắng sáu ngà còn xuất hiện trong truyện hoàng hậu Ma Da mộng thấy trước khi sinh thái tử Tất Đạt Đa, nên con vật này có chỗ đứng đặc biệt trong văn hoá Phật giáo.
Voi trong văn hoá Ấn Độ và Phật giáo
Ở Ấn Độ cổ, voi là con vật của vua chúa, tượng trưng cho sức mạnh, sự cao quý và mưa thuận gió hoà. Voi trắng lại càng hiếm và quý. Phật giáo kế thừa hình ảnh này nhưng nhấn vào một phẩm chất khác: voi to lớn mà điềm tĩnh, mạnh mà không hung hăng, khi đã được thuần thì rất trung thành và bền sức. Kinh Pháp Cú có cả một phẩm mang tên voi, dùng hình ảnh voi chịu đựng mũi tên nơi chiến trận để nói về sự nhẫn nại trước lời chê bai.
Sáu ngà và sáu ba la mật
Cách giảng phổ biến nhất cho sáu ngà là sáu ba la mật, còn gọi là lục độ, sáu pháp tu của Bồ Tát đưa người sang bờ giác:
- Bố thí: cho đi của cải, sức lực, hiểu biết, và cả sự không sợ hãi.
- Trì giới: giữ nếp sống không làm hại mình và người.
- Nhẫn nhục: chịu đựng điều trái ý mà không nuôi oán giận.
- Tinh tấn: siêng năng làm điều lành, không bỏ dở.
- Thiền định: giữ tâm vững, không tán loạn.
- Trí tuệ: thấy rõ bản chất sự vật.
Cũng có người giảng sáu ngà là sự thanh tịnh của sáu căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Hai cách giảng không loại trừ nhau. Nên hiểu đây là cách giảng truyền thống nhằm gợi ý tu tập, không phải định nghĩa duy nhất đúng.
Màu trắng
Màu trắng trong tranh tượng Phật giáo gợi sự thanh tịnh, không vướng bụi. Voi trắng chở Phổ Hiền nhắc rằng hạnh nguyện phải xuất phát từ tâm trong sạch: làm việc lành vì việc lành, không vì danh lợi. Một việc tốt làm để được khen thì vẫn tốt cho người nhận, nhưng với người làm, nó chưa trọn vẹn như khi làm với tâm không mong cầu.
Dáng đi chậm mà vững
Voi của Phổ Hiền hiếm khi được tạc đang phi hay đang chạy. Dáng thường gặp là đứng yên hoặc bước chậm, bốn chân vững như bốn cột. Một số người giảng bốn chân là bốn như ý túc, bốn nền tảng của sự thành tựu trong tu tập; đây là cách giảng ít phổ biến hơn. Dù theo cách nào, hình ảnh vẫn rõ: hạnh nguyện không phải cơn bốc đồng mà là bước đi đều đặn, lâu dài. Người tuổi Thìn, Tỵ hay bất cứ ai cũng có thể học từ dáng voi ấy: mỗi ngày một bước nhỏ, đi hoài thì xa.
Giấc mộng của hoàng hậu Ma Da
Theo truyện kể về cuộc đời đức Phật, hoàng hậu Ma Da trước khi mang thai thái tử Tất Đạt Đa đã nằm mộng thấy một con voi trắng sáu ngà đi vào hông phải của bà. Các nhà tiên tri giải mộng là bà sẽ sinh một bậc vĩ nhân. Cảnh này được chạm khắc rất nhiều ở các di tích Phật giáo Ấn Độ cổ. Truyện kể này thuộc lớp văn học tiểu sử đức Phật hình thành qua nhiều thế kỷ, nên nên đọc như biểu tượng hơn là ghi chép lịch sử.
Mối nối giữa voi trắng sáu ngà của Phổ Hiền và giấc mộng của hoàng hậu Ma Da không được kinh điển giải thích trực tiếp. Có thể hiểu đơn giản: voi trắng sáu ngà đã là biểu tượng của sự thánh thiện, cao quý trong văn hoá Phật giáo, nên được chọn làm vật cưỡi cho Bồ Tát của hạnh nguyện.
Voi trong kinh Pháp Hoa
Ở phẩm Phổ Hiền Bồ Tát Khuyến Phát của kinh Pháp Hoa, Phổ Hiền phát nguyện rằng ai thọ trì, đọc tụng kinh này, ngài sẽ cưỡi voi trắng sáu ngà hiện đến trước người ấy để hộ trì, nhắc lại chỗ quên. Đoạn kinh khiến hình ảnh Phổ Hiền cưỡi voi trở thành phổ biến trong tranh tượng, nhất là ở Trung Hoa và Nhật Bản. Đây là diễn ý, người muốn đọc nguyên văn nên tìm bản dịch kinh Pháp Hoa có uy tín.
Nhận ra voi Phổ Hiền trên tượng
- Voi màu trắng hoặc màu chất liệu, lưng có tòa sen, trên tòa sen là Bồ Tát.
- Ngà: ba ngà mỗi bên trên tượng làm kỹ; tượng nhỏ có khi chỉ khắc hai ngà vì không đủ chỗ.
- Voi đứng hoặc bước chậm, vòi buông xuống hoặc cuộn nhẹ, không vươn cao như voi phong thuỷ.
- Trên lưng voi có thể có thảm, yên trang trí hoa văn.
Chọn tượng có voi cho trang nghiêm
Tượng Phổ Hiền cưỡi voi có phần đế rộng, khá nặng nếu là đồng hay đá. Cần kệ chắc, đủ sâu. Với mặt dây, hình voi thường được giản lược, nên chọn mẫu mà voi và Bồ Tát cân đối, không để voi chiếm hết mặt. Ai muốn xem các mẫu có voi sáu ngà khắc rõ có thể tham khảo các mẫu Phổ Hiền cưỡi voi tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, phóng ảnh để đếm ngà trước khi chọn.