Cúng dường theo tinh thần Phổ Hiền: tài cúng dường, pháp cúng dường và mâm lễ trên bàn thờ Phật tại gia

Trả lời ngắn: cúng dường là dâng tặng với lòng tôn kính, và Phổ Hiền nhận nó làm một trong mười đại nguyện. Theo tinh thần phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện, có hai loại: tài cúng dường là dâng vật chất như hương, hoa, đèn, trái cây; pháp cúng dường là sống đúng lời Phật dạy và làm lợi ích cho người, và kinh coi pháp cúng dường là cao quý hơn cả. Với bàn thờ Phật tại gia, mâm lễ chỉ cần sạch, chay, vừa sức; không cần vàng mã, không cần đồ đắt. Người tuổi Thìn, Tỵ thờ Phổ Hiền có thể xem mỗi lần cúng là một lần tập nguyện thứ ba.

Nguyện thứ ba: quảng tu cúng dường

Trong mười đại nguyện Phổ Hiền, nguyện thứ ba thường được dịch là quảng tu cúng dường, nghĩa là rộng tu việc cúng dường. Chữ rộng ở đây không có nghĩa là nhiều lễ vật, mà là cúng dường khắp mười phương chư Phật, không phân biệt, không ngừng nghỉ. Bài mười đại nguyện Phổ Hiền trong đời thường đã giới thiệu cả mười nguyện. Bài này chỉ đi sâu một nguyện, vì đây là nguyện chạm trực tiếp vào thói quen hằng ngày của các gia đình có bàn thờ Phật.

Tài cúng dường và pháp cúng dường

Theo tinh thần phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện, sau khi kể ra vô số lễ vật như hoa, hương, đèn, y phục, kinh nói rằng trong mọi cách cúng dường, pháp cúng dường là cao nhất. Các hình thức pháp cúng dường được kinh liệt kê gồm những việc như tu hành đúng lời dạy, làm lợi ích cho chúng sinh, che chở chúng sinh, siêng tu căn lành, và không rời tâm Bồ Đề. Người viết tóm ý chứ không trích nguyên văn; ai cần câu chữ chính xác nên đọc bản dịch kinh có uy tín.

Lễ vật thường gặp và ý nghĩa được giảng

Các chùa Việt và sách nghi lễ có nhiều cách giảng ý nghĩa lễ vật. Dưới đây là những ý phổ biến, mang tính biểu tượng, kèm lưu ý thực tế.

Những thứ không nên đặt lên bàn thờ Phật

• Đồ mặn: thịt, cá, rượu không đặt trên bàn thờ Phật. Nếu cùng gian có bàn thờ gia tiên dâng đồ mặn ngày giỗ, đặt ở bàn gia tiên, tách biệt với tầng thờ Phật.
• Vàng mã: đốt vàng mã là tục dân gian, không có trong giáo lý nhà Phật. Nhiều chùa và nhiều vị thầy khuyên không đốt vàng mã, đặc biệt không đốt trước bàn thờ Phật.
• Tiền thật: xếp tiền lên bàn thờ để cầu tài biến bàn thờ thành chỗ cất tiền. Muốn cúng dường bằng tiền, hãy bỏ vào hòm công đức ở chùa hoặc dùng cho việc thiện.
• Đồ nhựa giả hoa quả: không sai nhưng làm mất ý nghĩa vô thường của hoa thật. Nếu không có điều kiện thay hoa, một chén nước sạch mỗi ngày là đủ.
• Đồ cá nhân lặt vặt: chìa khoá, hoá đơn, điện thoại để tạm trên bàn thờ là thói quen dễ gặp nhất và cũng dễ sửa nhất.

Các bước cúng dường hằng ngày tại gia

1. Rửa tay, sửa áo. Không cần lễ phục, chỉ cần gọn gàng.
2. Dọn bàn thờ. Lau bụi, bỏ hoa héo, đổ nước cũ, nhặt tàn hương.
3. Thay nước, thay hoa nếu cần. Một chén nước trong là đủ cho ngày thường.
4. Thắp đèn hoặc một nén hương. Một nén là đủ; mở cửa sổ nếu thắp hương.
5. Đứng hoặc ngồi yên một lúc. Có thể niệm danh hiệu, tụng một bài ngắn, hoặc chỉ lặng yên.
6. Nói với mình một việc pháp cúng dường của ngày. Ví dụ: hôm nay không to tiếng với con. Đây là phần quan trọng nhất.
7. Trước khi rời đi, kiểm tra lửa. Nến tắt chưa, tàn hương rơi ra ngoài bát hương không, có vật dễ cháy gần đèn không.

An toàn lửa và khói: điều không được bỏ qua

Cháy nhà từ bàn thờ là chuyện có thật và để lại hậu quả nặng nề. Vài nguyên tắc đơn giản:

• Không để nến, đèn dầu cháy khi không có người ở nhà hoặc khi cả nhà đi ngủ.
• Giữ khoảng cách giữa lửa với rèm, hoa giấy, tranh giấy, lọng vải phía trên bàn thờ.
• Bát hương phải đủ cát, đủ sâu để tàn không rơi ra ngoài.
• Phòng kín, phòng điều hoà không nên thắp nhiều hương. Khói hương kéo dài không tốt cho người có bệnh hô hấp, trẻ nhỏ và người già.
• Đèn điện trên bàn thờ phải có dây dẫn đạt chuẩn, không chạy dây tạm, không cắm nhiều thiết bị vào một ổ.
• Nhà có trẻ nhỏ: diêm, bật lửa cất ngoài tầm với; bàn thờ thấp cần có tấm chắn hoặc dời lên cao.

Ngày rằm, ngày vía: thêm gì cho phải

Ngày rằm, mùng một và ngày vía Phổ Hiền, theo truyền thống là 21 tháng Hai âm lịch, nhiều gia đình muốn cúng chu đáo hơn. Chu đáo không có nghĩa là nhiều hơn gấp mấy lần. Có thể thêm một đĩa trái cây ngũ sắc, một bình hoa lớn hơn, một mâm cơm chay nhỏ dâng lúc trưa rồi cả nhà cùng ăn. Phần "thêm" đáng giá nhất lại là phần không đặt lên bàn thờ: cả nhà cùng tụng một thời kinh ngắn, ăn chay một bữa, hoặc dành một buổi đi giúp việc ở chùa, ở mái ấm. Với nguyện quảng tu cúng dường, ngày lễ là dịp để mở rộng việc tốt ra ngoài cửa nhà.

Thụ lộc và xử lý lễ vật sau khi cúng

Sau khi cúng, trái cây và đồ chay nên được hạ xuống cho cả nhà dùng, gọi là thụ lộc, để không lãng phí. Hoa tàn có thể ủ làm phân bón cây hoặc bỏ vào rác hữu cơ; không cần kiêng kỵ. Tàn hương nguội gom vào túi, bỏ rác như bình thường hoặc rải gốc cây. Chân hương, bát hương cũ cần thay thì có thể hỏi chùa gần nhà cách gửi. Đừng để đồ cúng hỏng trên bàn thờ chỉ vì ngại hạ xuống.

Ví dụ tình huống

Căn hộ nhỏ, bàn thờ treo tường

Vợ chồng anh Hải, anh tuổi Thìn, sống trong căn hộ chung cư có bàn thờ treo tường đặt tượng Phổ Hiền nhỏ. Không gian chật, phòng kín vì điều hoà. Cách cúng hợp lý: một chén nước, một bình hoa nhỏ, đèn điện ánh vàng thay nến; chỉ thắp một nén hương vào buổi sáng khi mở cửa sổ. Ngày rằm, thêm một đĩa trái cây. Tổng chi phí mỗi tháng rất nhỏ mà bàn thờ luôn sạch.

Mẹ muốn mâm lễ thật to ngày vía

Bà Năm, mẹ anh Hải, quen cúng mâm lễ lớn vào ngày vía Phổ Hiền, có cả vàng mã. Anh Hải không muốn tranh cãi với mẹ. Cách khéo: cùng mẹ chuẩn bị một mâm chay tươm tất, và đề nghị dành khoản tiền vàng mã để mua sữa cho một mái ấm mà mẹ biết. Nhiều người lớn tuổi đồng ý ngay khi thấy việc thiện cụ thể, vì gốc của tục cúng vốn là lòng thành.

Sai lầm thường gặp

• Tin rằng càng nhiều lễ vật càng được phù hộ. Kinh coi pháp cúng dường cao hơn mọi vật dâng.
• Thắp cả nắm hương trong phòng kín, khói mù mịt.
• Để trái cây trên bàn thờ đến khi thối, thu hút ruồi kiến.
• Cúng dường để mặc cả: dâng lễ rồi đòi được việc này việc kia.
• Cúng dường mà gia đình nợ nần, vay mượn để sắm lễ. Cúng dường vừa sức là đúng tinh thần.
• Bỏ bê bàn thờ ngày thường, chỉ dọn dẹp vào ngày lễ.

Cúng dường ở chùa: tự nguyện và minh bạch

Ngoài bàn thờ tại gia, nhiều người cúng dường ở chùa bằng tiền, gạo, công sức. Cúng dường là tự nguyện, không ai có quyền ép. Nếu ở đâu đó có bảng giá cho việc cầu an, giải hạn, hoặc lời nói kiểu "cúng ít thì không ứng", hãy hiểu đó không phải tinh thần của Phổ Hiền. Một ngôi chùa chân chính tiếp nhận mọi tấm lòng, dù là một bó rau hay một buổi quét sân. Bài khai quang mặt Phật: lễ ở chùa hay dịch vụ có bàn thêm về ranh giới giữa nghi lễ và thương mại.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Lắp đèn, ổ điện cho bàn thờ: nhờ thợ điện có tay nghề, nhất là với bàn thờ gỗ treo tường. Muốn biết cách phòng cháy cho gian thờ, có thể hỏi lực lượng phòng cháy chữa cháy địa phương hoặc ban quản lý chung cư. Người nhà có bệnh phổi, hen suyễn mà vẫn muốn thắp hương: hỏi bác sĩ về mức độ an toàn. Muốn hiểu sâu nghi thức cúng dường theo truyền thống: hỏi vị thầy ở chùa mình hay lui tới.

Người tuổi Thìn, Tỵ và một bàn thờ nhỏ có Phổ Hiền

Người tuổi Thìn, Tỵ thỉnh Phổ Hiền về thờ có thể chọn tượng nhỏ, đặt ở kệ cao, sạch, với một bộ lễ vật đơn giản như bảng trên. Cách chọn tượng và chất liệu đã có trong bài người tuổi Thìn, Tỵ thỉnh Phổ Hiền. Nếu cần một bộ đèn, chuông hay vật dụng nhỏ cho bàn thờ, có thể tham khảo danh mục vật phẩm Phật giáo tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, ưu tiên thứ bền, dễ lau và an toàn điện.

Câu hỏi thường gặp