Ngũ Trí Như Lai quanh Đại Nhật: năm vị Phật, năm loại trí tuệ và cách năm phiền não được chuyển hoá
Trả lời ngắn: Ngũ Trí Như Lai là năm vị Phật đứng ở trung tâm và bốn phương của mạn đà la Kim Cương giới, với Đại Nhật Như Lai ở giữa. Mỗi vị tượng trưng cho một loại trí tuệ, và theo cách giảng phổ biến, mỗi trí là một phiền não đã được chuyển hoá. Hiểu năm vị này giúp người tuổi Mùi, tuổi Thân thấy Đại Nhật không đứng một mình mà là cái trục của cả một hệ thống, trong đó có cả đức A Di Đà quen thuộc.
Những bài trước của chủ đề đã nói về tên gọi, mũ báu, ấn tay và hai bức mạn đà la. Bài này đi vào một câu hỏi mà người đọc hay hỏi tiếp: bốn vị Phật ngồi quanh Đại Nhật là ai, và "năm trí" nghĩa là gì trong đời sống, chứ không chỉ trên tranh.
Ngũ Trí Như Lai là gì
Trong Mật tông, nhất là theo hệ Kim Cương giới, có năm vị Phật được xếp theo năm phương: trung tâm, Đông, Nam, Tây, Bắc. Người Việt có thể gặp các cách gọi khác nhau như Ngũ Phương Phật, Ngũ Trí Phật, Ngũ Thiền Na Phật (cách dịch từ tiếng Anh Five Dhyani Buddhas). Cách gọi thứ ba ra đời khá muộn trong sách phương Tây; các văn bản Mật tông Hán và Nhật thường dùng Ngũ Trí Như Lai hoặc Ngũ Phật.
Đây không phải năm vị Phật "khác nhau" theo kiểu năm nhân vật riêng rẽ. Mật tông xem năm vị là năm mặt của một giác ngộ trọn vẹn, cũng như một viên ngọc nhìn từ năm phía. Đại Nhật ở giữa là toàn thể; bốn vị quanh ngài là bốn phương diện được tách ra để người tu dễ quán chiếu.
Muốn thấy năm vị được vẽ thế nào trên giấy, có thể đọc lại bài hai mạn đà la Thai Tạng và Kim Cương giới. Ở đây ta tập trung vào ý nghĩa.
Năm vị theo năm phương
Theo mạn đà la Kim Cương giới, thứ tự thường được giảng như sau:
- Trung tâm: Đại Nhật Như Lai (Vairocana), tức Tỳ Lô Giá Na.
- Phương Đông: A Súc Bệ Phật (Akṣobhya), tên có nghĩa là bất động, không lay chuyển.
- Phương Nam: Bảo Sinh Phật (Ratnasambhava), nghĩa là sinh ra từ châu báu.
- Phương Tây: A Di Đà Phật (Amitābha), trong Kim Cương giới còn được gọi là Quán Tự Tại Vương Như Lai.
- Phương Bắc: Bất Không Thành Tựu Phật (Amoghasiddhi), nghĩa là thành tựu không luống uổng.
Mạn đà la Thai Tạng giới cũng có năm vị ở bông sen trung tâm, nhưng bốn vị quanh Đại Nhật mang tên khác: Bảo Tràng ở Đông, Khai Phu Hoa Vương ở Nam, Vô Lượng Thọ ở Tây, Thiên Cổ Lôi Âm ở Bắc. Hai hệ không mâu thuẫn; chúng là hai cách trình bày của hai bộ kinh khác nhau. Người mới học chỉ cần nhớ một điều: nói "Ngũ Trí Như Lai" mà không nói rõ thì thường là đang nói theo Kim Cương giới.
Năm trí là năm loại hiểu biết nào
Bốn trong năm trí có gốc từ học thuyết Duy thức, trường phái Phật học bàn rất kỹ về tâm thức. Duy thức nói khi giác ngộ, tám thức của con người được "chuyển" thành bốn trí. Mật tông thêm một trí thứ năm ở trung tâm, bao trùm cả bốn.
Pháp giới thể tính trí
Trí của Đại Nhật. Đây là cái biết thấy rõ bản chất chung của mọi hiện tượng, không bị chia cắt thành ta với người, trong với ngoài. Nó giống bầu trời chứa mọi đám mây mà không bị đám mây nào làm bẩn.
Đại viên cảnh trí
Trí như tấm gương tròn lớn, gắn với A Súc Bệ. Gương phản chiếu mọi thứ đúng như nó là, không thêm bớt, không giữ lại hình ảnh nào khi vật đã đi qua. Duy thức nói trí này chuyển từ thức thứ tám, A lại da thức, nơi chứa hạt giống của mọi kinh nghiệm.
Bình đẳng tính trí
Trí thấy mọi người, mọi vật bình đẳng, gắn với Bảo Sinh. Duy thức nói nó chuyển từ thức thứ bảy, Mạt na thức, cái thức luôn bám vào ý niệm "ta" và vì vậy luôn so đo hơn kém.
Diệu quan sát trí
Trí quan sát tinh tế từng sự vật riêng biệt, gắn với A Di Đà. Nếu bình đẳng tính trí thấy cái chung, thì diệu quan sát trí thấy cái riêng: người này cần gì, hoàn cảnh này khác hoàn cảnh kia ra sao. Nó chuyển từ thức thứ sáu, ý thức.
Thành sở tác trí
Trí làm thành việc cần làm, gắn với Bất Không Thành Tựu. Nó chuyển từ năm thức giác quan, tức mắt, tai, mũi, lưỡi, thân. Đây là trí của hành động đúng lúc, đúng việc, không bỏ dở.
Bảng tra năm vị, năm trí và các dấu hiệu nhận diện
Màu sắc dưới đây theo cách vẽ phổ biến trong tranh Tây Tạng; tranh Nhật Bản thường vẽ năm vị cùng màu vàng kim, nên đừng lấy màu làm căn cứ duy nhất. Ấn tay cũng có khác biệt giữa các truyền thống, nhất là ấn của Đại Nhật.
| Vị Phật | Phương | Trí | Màu thường gặp (tranh Tây Tạng) | Ấn tay thường gặp | Phiền não được chuyển hoá (cách giảng phổ biến) |
|---|---|---|---|---|---|
| Đại Nhật | Trung tâm | Pháp giới thể tính trí | Trắng | Chuyển pháp luân ấn (Tây Tạng), trí quyền ấn (Nhật, Kim Cương giới) | Si mê |
| A Súc Bệ | Đông | Đại viên cảnh trí | Xanh lam | Xúc địa ấn: tay phải chạm đất | Sân hận |
| Bảo Sinh | Nam | Bình đẳng tính trí | Vàng | Dữ nguyện ấn: lòng bàn tay ngửa, hướng xuống | Kiêu mạn |
| A Di Đà | Tây | Diệu quan sát trí | Đỏ | Định ấn: hai tay đặt trong lòng | Tham ái |
| Bất Không Thành Tựu | Bắc | Thành sở tác trí | Xanh lục | Thí vô uý ấn: tay phải giơ lên, lòng bàn tay hướng ra | Ganh tị |
Một lưu ý trung thực: có những bản giảng hoán đổi vị trí của si mê và sân hận giữa Đại Nhật và A Súc Bệ. Đây là khác biệt giữa các dòng truyền thừa, không phải lỗi in. Gặp hai cách khác nhau thì cứ ghi nhận cả hai, không cần tranh cãi.
Ý tưởng cốt lõi: phiền não không bị vứt đi mà được chuyển
Điều đáng giá nhất của giáo lý Ngũ Trí không nằm ở bảng tra, mà ở một cách nhìn: năm thứ phiền não quen thuộc nhất của con người không phải rác cần vứt bỏ, mà là nguyên liệu thô của năm loại trí tuệ.
Sân hận, chẳng hạn, có một hạt nhân là khả năng thấy rất rõ điều sai. Khi còn bám vào bản ngã, khả năng ấy biến thành giận dữ. Khi buông được bản ngã, nó trở thành tấm gương soi rõ mọi việc mà không oán ai. Tham ái có hạt nhân là sự quan tâm, chú ý tới từng điều; chuyển hoá rồi thì thành khả năng quan sát tinh tế và lòng thương cụ thể. Kiêu mạn có hạt nhân là ý thức về giá trị; chuyển hoá rồi thì thấy mọi người đều có giá trị như nhau.
Cách nhìn này giải thích vì sao trong Mật tông có cả những hình tướng phẫn nộ như Bất Động Minh Vương: năng lượng mạnh không bị dập tắt mà được đổi hướng. Bài Bất Động Minh Vương là ai nói rõ hơn về việc ngài được xem là thân giáo lệnh của chính Đại Nhật.
Năm vị Phật và năm vị Minh Vương
Trong truyền thống Mật tông Nhật Bản, mỗi vị trong Ngũ Trí Như Lai có một vị Minh Vương tương ứng, là hình tướng phẫn nộ để điều phục những gì khó điều phục. Cặp được nhắc tới nhiều nhất là Đại Nhật với Bất Động Minh Vương. Bốn cặp còn lại có những cách phối khác nhau tuỳ văn bản, nên bài này không liệt kê để tránh nói chắc điều chưa chắc.
Điều thú vị với người đọc trang này: trong tám vị Phật bản mệnh của mười hai con giáp, có ba vị nằm ngay trong mạng lưới ấy. Đại Nhật cho tuổi Mùi, Thân; Bất Động cho tuổi Dậu; A Di Đà cho tuổi Tuất, Hợi. Ba con giáp liền nhau mà ứng với ba vị liên hệ chặt chẽ, đó là trùng hợp do cách xếp theo phương hướng, không phải ẩn ý bí truyền. Bài Đức Phật A Di Đà là ai giúp đặt A Di Đà của Tịnh Độ cạnh A Di Đà trong Mật tông mà không lẫn lộn.
Dấu vết Ngũ Phật trong chùa Việt
Người Việt ít khi thấy một bộ năm tượng Ngũ Trí Như Lai trong chùa. Nhưng có một chỗ mà nhiều người đã nhìn thấy mà không để ý: chiếc mão năm cánh mà vị sư chủ lễ đội trong các khoá lễ thí thực cô hồn, chẩn tế. Chiếc mão ấy thường được gọi là mão Tỳ Lư, tức mão của Tỳ Lô Giá Na, và trên năm cánh thường vẽ hoặc thêu hình năm vị Phật.
Ý nghĩa nghi lễ là người chủ lễ trong lúc hành nghi tự quán mình trong tâm thế của Phật, chứ không phải chiếc mão có phép lạ. Vì vậy mão Tỳ Lư là pháp phục dùng trong nghi lễ, không phải đồ trang trí để treo trong nhà hay đội chơi. Nếu thấy rao bán như một vật "trấn trạch", nên hiểu đó là cách bán hàng, không phải truyền thống.
Ví dụ: một ngày nhìn qua năm trí
Lấy một chị tuổi Thân làm kế toán, đeo mặt Đại Nhật đã vài năm. Một buổi sáng, chị phát hiện đồng nghiệp nhập sai số liệu khiến báo cáo của chị bị trả về.
- Phản ứng đầu tiên là bực. Nếu dừng một nhịp, chị có thể thấy cái bực ấy chứa một điều đúng: số liệu quả thật sai. Thấy rõ điều đúng mà không thêm phần trách móc, đó là bước đầu của tấm gương.
- Tiếp theo là ý nghĩ "mình làm việc cẩn thận hơn người ta". Nhận ra đây là chỗ so đo hơn kém, chị có thể nhớ rằng chính mình cũng từng sai.
- Rồi chị nhìn kỹ hơn: đồng nghiệp mới vào, chưa quen mẫu biểu. Đây là quan sát cái riêng của hoàn cảnh.
- Cuối cùng chị làm việc cần làm: sửa số, gửi lại báo cáo, và chỉ cho đồng nghiệp chỗ dễ nhầm trong mẫu biểu.
Không có gì thần bí trong chuỗi việc ấy. Năm trí, theo cách hiểu đời thường, chỉ là tấm bản đồ để nhận ra mình đang ở chỗ nào giữa phản ứng và hành động. Đó là cách dùng Phật bản mệnh như một lời nhắc, đúng với tinh thần mà các bài trên trang này luôn nói.
Một bài tự quán đơn giản trong năm bước
Bài tập dưới đây không phải pháp tu Mật tông. Nó chỉ mượn năm hình ảnh để tự xét lại một ngày, ai cũng làm được, không cần ai truyền.
- Ngồi yên ba phút. Thở bình thường, để tâm lắng lại. Nếu có mặt Đại Nhật đang đeo, có thể đặt nó trong lòng bàn tay.
- Tấm gương (phương Đông). Hôm nay mình đã giận điều gì? Trong cơn giận ấy, phần nào là sự thật, phần nào là mình tự thêm vào?
- Sự bình đẳng (phương Nam). Mình đã so đo hơn kém với ai? Thử đặt mình vào chỗ người đó một phút.
- Sự quan sát (phương Tây). Mình đã muốn có thứ gì tới mức không thấy được người bên cạnh đang cần gì?
- Việc cần làm (phương Bắc). Có việc tốt nào mình định làm mà còn bỏ dở? Chọn một việc nhỏ làm vào ngày mai.
Kết thúc bằng một lời hồi hướng ngắn theo cách mình quen, hoặc chỉ một câu chúc lành cho người trong nhà. Mười phút là đủ; đều đặn quan trọng hơn dài.
Những hiểu lầm thường gặp
- Tưởng năm vị là năm "thần" phụ trách năm việc. Có nơi giới thiệu Bảo Sinh như "Phật tài lộc" để bán tượng cầu giàu. Chữ "bảo" ở đây là châu báu của công đức và sự bố thí, không phải lời hứa về tiền bạc.
- Tưởng phải thờ đủ năm vị mới "đủ bộ". Người tuổi Mùi, Thân thỉnh một mặt Đại Nhật là đủ cho mục đích nhắc nhở. Thờ một bộ năm tượng ở nhà không có lợi ích gì thêm nếu không hiểu và không có thầy hướng dẫn.
- Lẫn Ngũ Phật với Ngũ Phương Ngũ Thổ hay thần năm phương trong tín ngưỡng dân gian. Hai thứ khác nguồn gốc. Ngũ Phương trong lễ cúng đất đai là tục của người Việt, không thuộc hệ Mật tông.
- Dùng màu đá để "đổi" vị Phật. Một mặt đá xanh lam không vì màu mà thành A Súc Bệ. Vị Phật được nhận ra qua hình tướng và ấn tay, không qua màu chất liệu.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Nếu muốn đi xa hơn, từ chỗ hiểu sang chỗ tu tập theo Mật tông, như trì chân ngôn của từng vị, kết ấn, quán tưởng mạn đà la, thì cần một vị thầy có truyền thừa rõ ràng. Mật tông nhấn mạnh việc được truyền trực tiếp, và tự học qua video trên mạng dễ hiểu sai. Hỏi chư tăng ở ngôi chùa gần nhà là bước đầu hợp lý; nếu chùa không theo Mật tông, các thầy thường biết nên giới thiệu đi đâu.
Nếu cơn giận, sự ganh tị hay lo âu trong đời mình đã nặng tới mức ảnh hưởng giấc ngủ, công việc, gia đình, thì đó là lúc gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Bài tự quán ở trên có thể đi kèm, nhưng không thay được việc chăm sóc sức khoẻ tinh thần.
Chọn hình tượng khi đã hiểu hệ thống
Hiểu Ngũ Trí Như Lai rồi, người tuổi Mùi, Thân sẽ nhìn mặt Đại Nhật khác đi: ấn tay của ngài không còn là chi tiết trang trí, mà là dấu hiệu của cái trí bao trùm bốn trí kia. Khi chọn, hãy ưu tiên mặt có ấn tay rõ, mũ báu cân đối, gương mặt an tĩnh, đúng như những tiêu chí đã nói trong các bài nhận diện. Ai muốn xem trước vài mẫu để so sánh có thể tham khảo các mẫu Đại Nhật Như Lai trên Vật Phẩm Phong Thủy, rồi đối chiếu với bảng tra ở trên trước khi quyết định.