Đại Nhật Như Lai là ai: tên gọi, vị trí Pháp thân trong Mật tông và ý nghĩa ánh sáng chiếu khắp
Trả lời ngắn: Đại Nhật Như Lai là cách gọi Hán Việt của Mahāvairocana, đức Phật trung tâm của Mật tông. Tên gọi mang nghĩa ánh sáng lớn chiếu khắp mọi nơi, và trong hệ thống Mật giáo, ngài được hiểu là Pháp thân, tức chân lý giác ngộ mà mọi đức Phật khác đều từ đó hiển hiện. Việc gắn ngài với người tuổi Mùi, tuổi Thân là tục dân gian hình thành về sau, không nằm trong kinh điển.
Bài này đi từ tên gọi, tới chỗ đứng của ngài trong giáo lý, rồi mới nói tới chuyện tuổi. Thứ tự đó có lý do: hiểu ngài là ai thì việc thỉnh tượng mới có gốc, còn bắt đầu từ năm sinh thì rất dễ biến một hình tượng sâu xa thành món bùa may mắn.
Tên gọi: từ Vairocana đến Đại Nhật
Trong tiếng Phạn, vairocana có gốc liên quan tới sự chiếu sáng, toả rạng. Thêm tiền tố mahā, nghĩa là lớn, thành Mahāvairocana. Các nhà dịch kinh Trung Hoa đi theo hai lối: phiên âm thành Ma Ha Tỳ Lô Giá Na, hoặc dịch nghĩa thành Đại Nhật, tức mặt trời lớn. Có bản còn dịch là Biến Chiếu, nghĩa là chiếu khắp.
Chữ Như Lai là một trong mười danh hiệu của Phật, dịch từ Tathāgata, thường được giảng là bậc đến từ chân như. Ghép lại, Đại Nhật Như Lai có thể hiểu là đức Phật có ánh sáng lớn như mặt trời.
Người Việt đôi khi gặp tên Tỳ Lô Giá Na trong kinh Hoa Nghiêm. Hai tên cùng một gốc Phạn. Tuy vậy, cách trình bày về vị Phật này trong Hoa Nghiêm tông và trong Mật tông không hoàn toàn trùng nhau, nên khi đọc tài liệu, nên để ý văn bản đang thuộc truyền thống nào rồi mới so sánh.
Vì sao mặt trời chỉ là một ẩn dụ chưa đủ
Các nhà chú giải Mật tông thường giảng chữ Đại bằng cách đặt cạnh mặt trời thường. Mặt trời trên trời chiếu được mặt này thì mặt kia tối, có ngày thì có đêm, có chỗ bị che thì ánh sáng không tới. Ánh sáng của Đại Nhật được hiểu là không vướng những giới hạn ấy: chiếu cả trong lẫn ngoài, không phân ngày đêm, không chọn người mà rọi.
Đó là ẩn dụ cho trí tuệ giác ngộ, không phải một nguồn sáng vật lý. Hiểu như vậy để tránh một lối nghĩ hay gặp ngoài chợ: coi tượng Đại Nhật như một mặt trời thu nhỏ đem lại năng lượng, hơi ấm hay vận may. Trong ý nghĩa gốc, ánh sáng ấy là sự thấy rõ, và người hành trì được nhắc soi lại chính tâm mình: chỗ nào đang tối vì giận, vì tham, vì hiểu lầm.
Pháp thân là gì, nói cho dễ hiểu
Phật giáo Đại thừa thường nói Phật có ba thân. Pháp thân là chân lý, là bản thể giác ngộ, không bị giới hạn trong một hình tướng. Báo thân là thân trang nghiêm, viên mãn công đức. Ứng thân, hay hoá thân, là thân hiện ra trong đời để giáo hoá, như đức Thích Ca đản sinh ở Ấn Độ xưa.
Trong Mật tông, Đại Nhật Như Lai được coi là Pháp thân, và điểm đặc biệt là Pháp thân ấy được hiểu là đang thuyết pháp, chứ không lặng im ngoài ngôn ngữ. Truyền thống Chân Ngôn ở Nhật Bản diễn đạt ý này bằng hình ảnh thân, khẩu, ý của Đại Nhật thấm khắp vạn vật: âm thanh, hình sắc, ý nghĩ đều có thể là pháp nếu được thấy đúng.
Với người đọc phổ thông, chỉ cần giữ một điều: Đại Nhật không phải vị thần cai quản mặt trời, cũng không phải một đức Phật lịch sử có năm sinh năm mất. Ngài là cách Mật tông gọi tên chân lý tối hậu bằng một hình tượng có thể chiêm bái.
Hai bộ kinh làm nền
Hình tượng Đại Nhật gắn với hai bộ kinh lớn của Mật giáo: kinh Đại Nhật và kinh Kim Cương Đỉnh. Hai bộ này được dịch sang Hán văn vào thời Đường, qua công của các vị tam tạng từ Ấn Độ như Thiện Vô Úy, Kim Cương Trí và Bất Không. Giai đoạn đó thường được gọi là Đường Mật.
Từ Trung Hoa, giáo pháp này sang Nhật Bản. Nhà sư Không Hải, về sau được tôn thuỵ hiệu Hoằng Pháp Đại Sư, sang Trường An học rồi về lập Chân Ngôn tông, lấy Đại Nhật làm bản tôn trung tâm. Phần lớn tượng Đại Nhật đẹp và được biết đến rộng rãi hiện nay là tượng Nhật, cũng vì lẽ ấy.
Bài này không trích nguyên văn câu kinh nào. Bản dịch tiếng Việt của hai bộ kinh trên chưa phổ biến, và mỗi bản chữ nghĩa một khác. Ai muốn đọc sâu nên tìm bản dịch có chú giải của người có học vấn Phật học đáng tin, hoặc hỏi trực tiếp ở nơi có truyền thống Mật giáo.
Đại Nhật đứng ở đâu giữa các đức Phật khác
Trong hệ thống Ngũ Phương Phật, tức năm vị Phật của năm phương, Đại Nhật ngồi ở trung tâm. Theo cách sắp xếp phổ biến trong Mật giáo Trung Hoa và Nhật Bản, bốn vị còn lại ở bốn hướng:
- Phương Đông: A Súc Bệ (Akṣobhya).
- Phương Nam: Bảo Sinh (Ratnasambhava).
- Phương Tây: A Di Đà (Amitābha).
- Phương Bắc: Bất Không Thành Tựu (Amoghasiddhi).
Mỗi vị tượng trưng cho một mặt của trí tuệ giác ngộ, còn Đại Nhật ở giữa tượng trưng cho trí tuệ bao trùm tất cả. Hình dung đơn giản: các vị kia như những mặt cắt của cùng một viên ngọc, còn Đại Nhật là chính viên ngọc. Trong vài hệ thống Tây Tạng, vị trí trung tâm và phương Đông có lúc được đổi cho nhau, nên gặp sơ đồ khác cũng không phải là sai.
Chi tiết này còn giải thích vì sao A Di Đà, vị Phật quen thuộc nhất với người Việt, lại xuất hiện trong sơ đồ của Mật tông: ở đây ngài là một trong năm phương, cùng một hệ với Đại Nhật.
Liên hệ với tuổi Mùi, tuổi Thân: dân gian hay giáo lý?
Không bộ kinh nào nói người sinh năm Mùi hay năm Thân được Đại Nhật hộ trì riêng. Cách ghép này đến từ một tục phổ biến ở Nhật Bản và vùng văn hoá Hán: lấy mười hai địa chi đặt lên tám phương, mỗi phương có một vị bản tôn. Mùi và Thân cùng nằm ở hướng Tây Nam, nên chung một vị.
Biết gốc gác này không làm giảm giá trị của việc thỉnh tượng. Nó chỉ giúp người thỉnh đặt kỳ vọng đúng chỗ: tượng là hình ảnh để nhớ tới trí tuệ và lòng từ, không phải một hợp đồng bảo hộ theo năm sinh. Người tuổi khác mến hình tượng Đại Nhật vẫn có thể thờ, và người tuổi Mùi, Thân cũng không buộc phải chọn ngài.
Các tên gọi khác để tra cứu cho đúng
Khi tìm đọc, có thể gặp các tên: Đại Nhật Như Lai, Đại Nhật Phật, Tỳ Lô Giá Na Phật, Ma Ha Tỳ Lô Giá Na, Biến Chiếu Như Lai. Tiếng Nhật gọi là Dainichi Nyorai. Biết các tên này giúp tìm đúng tài liệu và nhận ra cùng một vị khi xem sách, xem tượng nước ngoài.
Nếu người bán gọi tượng bằng một cái tên rất lạ, kèm lời hứa đặc biệt về tiền bạc hay sức khoẻ, nên dừng lại đối chiếu. Tên gọi đúng thường đi cùng hình tượng đúng, và hai thứ đó là điểm tựa để không bị dắt đi xa. Ai muốn xem các mẫu mặt Phật theo tuổi để so với những điều vừa đọc có thể ghé mục Phật bản mệnh trên Vật Phẩm Phong Thủy, nhìn kỹ tay và mũ của tượng trước khi chọn.