Tam mật thân, khẩu, ý của Đại Nhật Như Lai: vì sao Mật tông cần thầy truyền và người tại gia bắt đầu từ đâu

Trả lời ngắn: tam mật là ba phương tiện tu tập của Mật tông, gồm thân mật (kết ấn bằng tay), khẩu mật (trì chân ngôn) và ý mật (quán tưởng), với mục đích làm cho thân, lời và ý của người tu tương ưng với thân, lời và ý của Đại Nhật Như Lai. Vì ba phương tiện này được truyền theo thầy trò, người tại gia nên bắt đầu bằng việc hiểu, giữ giới và lễ bái giản dị, rồi tìm thầy có truyền thừa nếu muốn đi sâu. Đeo mặt Đại Nhật không tự biến ai thành người tu Mật tông.

Nhiều người tuổi Mùi, tuổi Thân sau khi thỉnh mặt Đại Nhật đã đi tìm "câu chú của Đại Nhật" trên mạng và gặp đủ thứ: video dạy kết ấn, bài viết nói tụng đủ số lần thì thành tựu, lời mời tham gia khoá "quán đảnh trực tuyến". Bài này giúp sắp xếp lại: Mật tông là gì, tam mật nghĩa là gì, và ranh giới giữa việc nên tự làm với việc cần người dẫn.

Hiển giáo và Mật giáo: hai cách trình bày giáo pháp

Trong Phật giáo Đông Á, người ta hay chia giáo pháp thành hai nhóm. Hiển giáo là phần được giảng công khai bằng lời, qua kinh điển, ai đọc cũng tiếp cận được. Mật giáo là phần được truyền qua nghi thức, biểu tượng và sự hướng dẫn trực tiếp. Ở Nhật Bản, ngài Không Hải, người sáng lập Chân Ngôn tông, đã viết riêng một luận để phân biệt hai giáo, và cho rằng giáo pháp của Đại Nhật thuộc về Mật giáo.

Chữ "mật" ở đây không có nghĩa là bí hiểm hay giấu giếm điều xấu. Nó gần với nghĩa "sâu kín, khó nói hết bằng lời": có những điều cần được trải nghiệm qua thực hành dưới sự dẫn dắt, chứ không chỉ đọc là hiểu.

Ở Việt Nam, hai dòng này đã hoà vào nhau từ lâu. Khoá tụng ở nhiều chùa có Chú Đại Bi, Thập Chú, Chú Chuẩn Đề, đều là những yếu tố có gốc Mật giáo nằm ngay trong nếp tu Thiền và Tịnh Độ quen thuộc. Vì vậy người Việt không xa lạ với Mật tông như mình tưởng.

Tam mật là gì

Con người hành động qua ba cửa: thân, khẩu và ý. Giáo lý chung của nhà Phật gọi đó là ba nghiệp, và dạy giữ ba nghiệp cho thanh tịnh. Mật tông đi thêm một bước: dùng chính ba cửa ấy làm phương tiện để tương ưng với Phật.

Thân mật: ấn khế

Ấn khế, hay mudra, là những tư thế tay mang ý nghĩa. Trên tượng Đại Nhật, trí quyền ấn và pháp giới định ấn là hai ấn quen thuộc nhất, như bài nhận diện tượng Đại Nhật đã mô tả. Trong thực hành, người tu kết ấn theo đúng thứ tự trong nghi quỹ, không phải đặt tay tuỳ hứng.

Khẩu mật: chân ngôn

Chân ngôn là những câu được tụng nguyên âm gốc, không dịch nghĩa. Với Đại Nhật, người học Mật tông Đông Á hay nghe tới năm chữ "A Vi La Hồng Khiếm" theo cách đọc Hán Việt, gắn với Thai Tạng giới. Cách phát âm chuẩn và thời điểm tụng nên học từ thầy; bài này nêu tên chỉ để người đọc nhận ra khi gặp, không phải để dạy tụng.

Ý mật: quán tưởng

Quán tưởng là dùng tâm hình dung một hình ảnh, chẳng hạn một chữ Phạn, một vầng trăng, một vị Phật, và giữ hình ảnh ấy vững vàng. Pháp quán chữ A (A tự quán) là một pháp nổi tiếng trong Chân Ngôn tông: chữ A được xem là âm đầu tiên của mọi âm, tượng trưng cho bản tính chưa từng sinh diệt của các pháp.

Vì sao ba thứ phải đi cùng nhau

Có người chỉ học kết ấn, có người chỉ tụng chân ngôn. Theo tinh thần Mật tông, tách rời như vậy dễ làm mất ý nghĩa. Ấn không có tâm quán chỉ là cử động tay; chân ngôn không có tâm chuyên chú chỉ là âm thanh. Ba thứ cùng lúc giúp toàn bộ con người tập trung vào một điểm, thân không chạy theo việc khác, miệng không nói chuyện khác, ý không nghĩ chuyện khác.

Hiểu theo cách đời thường, tam mật là một kỹ thuật tập trung toàn diện. Đây cũng là lý do Mật tông đặc biệt cần thầy: khi tập trung mạnh như vậy, nếu hiểu sai mục đích, người ta dễ sa vào việc tìm cảm giác lạ, ảo giác, hoặc tin rằng mình có năng lực đặc biệt.

Tức thân thành Phật: hiểu đúng một khẩu hiệu dễ hiểu sai

Ngài Không Hải nổi tiếng với chủ trương "tức thân thành Phật", nghĩa là có thể thành Phật ngay trong thân này, không phải đợi trải qua vô số kiếp. Câu này dễ bị hiểu thành "tu Mật thì nhanh hơn" hay "có bí quyết đốt cháy giai đoạn".

Cách hiểu thận trọng hơn là: Mật tông cho rằng bản tính của Phật vốn sẵn có trong mỗi người, và tam mật là phương tiện để nhận ra điều đó. Nhận ra không có nghĩa là xong việc. Những người tu Mật tông nghiêm túc vẫn giữ giới, vẫn học kinh, vẫn hành trì nhiều năm. Ai hứa thành tựu nhanh bằng một khoá học ngắn là đang bán một thứ không có trong truyền thống.

Quán đảnh: cánh cửa vào Mật tông

Quán đảnh, gốc Phạn là abhiṣeka, nghĩa đen là rưới nước lên đỉnh đầu, theo hình ảnh lễ phong vương ở Ấn Độ xưa. Trong Mật tông, đây là nghi lễ thầy trao cho trò quyền được thực hành một pháp nào đó. Có nhiều cấp quán đảnh, từ nghi lễ kết duyên dành cho đại chúng tới những cấp chỉ dành cho người tu lâu năm.

Ở một số chùa Chân Ngôn tại Nhật, có lễ kết duyên quán đảnh cho cư sĩ: người dự được bịt mắt, tung một bông hoa lên tấm mạn đà la, và vị Phật nơi bông hoa rơi xuống được xem là vị có duyên với mình. Đây là nghi lễ kết duyên, không phải lễ truyền pháp đầy đủ. Nó cho thấy một điều: ngay cả ở nơi Mật tông phát triển mạnh, việc tiếp cận Đại Nhật cũng đi qua nghi lễ có thầy chứng, chứ không qua tự học.

Người tại gia có thể bắt đầu từ đâu: sáu bước

1. Hiểu trước, làm sau. Đọc về Đại Nhật, về hai mạn đà la, về Ngũ Trí Như Lai. Bài Ngũ Trí Như Lai quanh Đại Nhật là một điểm khởi đầu dễ hiểu.
2. Giữ nền chung của mọi tông phái. Quy y Tam Bảo nếu đã có lòng tin, và tập giữ năm giới. Mật tông không bỏ qua nền này; ngược lại, nó xem giới là điều kiện để thực hành an toàn.
3. Lễ bái giản dị. Mỗi sáng hoặc tối, đứng trước tượng hay chắp tay với mặt Đại Nhật, lạy ba lạy, giữ im lặng vài phút. Không cần kết ấn, không cần tụng câu mình chưa được dạy.
4. Tụng những gì chùa Việt đã dạy công khai. Nếu muốn có một câu để tụng, Chú Đại Bi hay danh hiệu Phật là những lựa chọn được truyền rộng rãi trong khoá lễ, ai cũng học được ở chùa.
5. Tìm thầy nếu thật sự muốn tu Mật tông. Hỏi ở chùa gần nhà. Một vị thầy đáng tin sẽ hỏi động cơ của mình, khuyên mình học nền tảng trước, và không đặt điều kiện tiền bạc làm cửa vào.
6. Tự kiểm tra động cơ định kỳ. Mình tìm Mật tông để bớt khổ, bớt phiền não, hay để có cảm giác đặc biệt, để cầu tài lộc? Câu trả lời trung thực sẽ cho biết mình đang đi đúng hướng không.

Ví dụ: hai người cùng tuổi Thân, hai hướng khác nhau

Anh A, tuổi Thân, xem một video dạy kết ấn Đại Nhật kèm câu chú, được hứa "tụng đủ một trăm lẻ tám ngày sẽ đổi vận". Anh làm theo đều đặn, nhưng mỗi ngày đều đếm xem vận đã đổi chưa. Hết hạn mà công việc vẫn chật vật, anh thất vọng, cho rằng "Phật không linh", rồi bỏ luôn.

Chị B, cũng tuổi Thân, đọc về Đại Nhật, rồi hỏi một thầy ở chùa gần nhà. Thầy khuyên chị bắt đầu bằng việc tụng kinh buổi tối cùng đạo tràng, giữ năm giới, và đọc thêm sách nhập môn. Chị không có cảm giác gì đặc biệt trong những tháng đầu, nhưng thấy mình ngủ ngon hơn, bớt nóng nảy với con. Một năm sau, khi chị hỏi về Mật tông, thầy giới thiệu chị tới một nơi có truyền thừa rõ ràng.

Khác biệt không nằm ở câu chú, mà ở chỗ một người đi tìm kết quả, một người đi tìm sự hiểu.

Những dấu hiệu cần cảnh giác

• Khoá học "quán đảnh trực tuyến" thu phí cao, không rõ thầy là ai, thuộc dòng nào, đã tu ở đâu.
• Lời hứa kết quả vật chất: tụng đủ số lần thì giàu, lấy được người yêu, thắng kiện.
• Yêu cầu giữ bí mật với gia đình, hoặc cắt đứt quan hệ với người "không cùng pháp".
• Bán kèm vật phẩm bắt buộc với giá cao, nói thiếu vật ấy thì tu không thành.
• Khuyến khích quán tưởng nhiều giờ liền khi người học đang có vấn đề sức khoẻ tinh thần.

Mật tông chân chính có nghi lễ, có thứ bậc, có kỷ luật, nhưng không có những điều trên. Gặp một trong năm dấu hiệu, nên lùi lại và hỏi ý kiến chư tăng ở một ngôi chùa có uy tín.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Về giáo lý và thực hành: hỏi chư tăng, và nếu muốn tu Mật tông thì tìm thầy có truyền thừa. Đừng dựa hoàn toàn vào bài viết, kể cả bài này.

Về sức khoẻ: những pháp quán tưởng sâu đôi khi làm nổi lên lo âu, mất ngủ hoặc cảm giác lạ. Nếu đang có tiền sử trầm cảm, rối loạn lo âu hay đang dùng thuốc điều trị tâm thần, nên nói với bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ phương pháp thiền định cường độ cao nào, và dừng lại ngay khi thấy bất thường.

Về tiền bạc: nếu đã lỡ đóng tiền cho một khoá học có dấu hiệu lừa đảo, lưu lại chứng từ và hỏi luật sư hoặc cơ quan bảo vệ người tiêu dùng.

Mặt Đại Nhật trong tinh thần tam mật

Không cần tu Mật tông mới đeo được mặt Đại Nhật. Nhưng biết về tam mật thì có thể đeo theo một cách sâu hơn: mỗi lần chạm vào mặt Phật, nhớ giữ thân cho đứng đắn, lời cho chân thật, ý cho tỉnh táo. Đó là phiên bản giản dị nhất của tam mật mà người tại gia nào cũng làm được. Người cần một mặt có ấn tay rõ để làm điểm nhắc có thể xem các mẫu tượng và mặt Phật trên Vật Phẩm Phong Thủy, chọn mẫu khắc đúng hình tướng trước, chất liệu sau.

Câu hỏi thường gặp