Hai mạn đà la Thai Tạng và Kim Cương giới: Đại Nhật Như Lai ở trung tâm và cách đọc một bức tranh Mật tông
Trả lời ngắn: Mật tông có hai mạn đà la lớn là Thai Tạng giới và Kim Cương giới, và cả hai đều đặt Đại Nhật Như Lai ở trung tâm. Thai Tạng giới diễn tả lý, tức chân lý vốn có và lòng từ nuôi dưỡng như thai mẹ; Kim Cương giới diễn tả trí, tức trí tuệ sắc bén, không gì phá được như kim cương. Hai bức đi thành một cặp, nên ở chùa Chân Ngôn Nhật Bản thường được treo đối nhau và gọi chung là lưỡng giới mạn đà la.
Tranh mạn đà la ngày càng phổ biến ở Việt Nam, từ bản in giấy tới tranh thêu. Nhiều người treo vì đẹp mà không biết đọc. Bài này giúp nhìn một bức tranh như vậy theo đúng tinh thần của nó.
Mạn đà la là gì
Mạn đà la là phiên âm của maṇḍala trong tiếng Phạn, nghĩa gốc là vòng tròn, và mở rộng thành một không gian thiêng được sắp xếp có trật tự. Trong Mật tông, mạn đà la là sơ đồ của thế giới giác ngộ: chư Phật, Bồ Tát, Minh Vương và chư thiên được đặt vào những vị trí nhất định quanh một trung tâm.
Có mạn đà la vẽ trên vải, giấy; có loại tạo bằng cát màu rồi xoá đi khi nghi lễ kết thúc, như truyền thống Tây Tạng, để nhắc về vô thường; có loại dựng bằng tượng trong điện thờ. Hình thức khác nhau, ý chung là một: giúp người hành trì hình dung và quán chiếu.
Cần phân biệt với những bức hoa văn tròn đối xứng trong sách tô màu thư giãn, cũng hay được gọi là mandala. Đó là mẫu trang trí lấy cảm hứng hình học, không phải tranh tôn giáo, và không chứa hình tượng chư tôn.
Thai Tạng giới: bông sen tám cánh ở giữa
Trung tâm của Thai Tạng giới là một bông sen tám cánh. Đại Nhật ngồi ở nhụy sen, kết Pháp giới định ấn. Trên bốn cánh chính là bốn đức Phật; trên bốn cánh xen kẽ là bốn vị Bồ Tát, trong đó có Phổ Hiền, Văn Thù, Quán Âm và Di Lặc. Từ bông sen này, nhiều lớp viện bao quanh, mỗi lớp chứa hàng chục, hàng trăm vị.
Hình ảnh thai tạng gợi ý rằng hạt giống giác ngộ vốn có sẵn trong mỗi người, như thai được nuôi trong bụng mẹ, cần được ấp ủ để lớn lên. Vì thế Thai Tạng giới thường được nối với lòng từ bi và với lý, chân lý bình đẳng nơi mọi chúng sinh.
Kim Cương giới: chín ô vuông
Kim Cương giới chia thành chín ô vuông, sắp như bàn cờ ba nhân ba. Ô giữa là nơi Đại Nhật ngồi giữa năm vị Phật, kết Trí quyền ấn. Tám ô còn lại diễn tả những giai đoạn và phương diện khác nhau của sự chứng ngộ.
Kim cương ở đây là hình ảnh của trí tuệ: cứng, sáng, cắt được mọi thứ mà không bị gì cắt. Nếu Thai Tạng giới nói về cái vốn có, thì Kim Cương giới nói về trí tuệ làm cho cái vốn có ấy hiển lộ. Hai bức bổ sung cho nhau, không bức nào hơn bức nào.
Đọc một bức mạn đà la: từ tâm ra ngoài
Người mới xem thường bị choáng vì quá nhiều hình. Một trình tự đơn giản giúp đỡ rối:
- Tìm trung tâm trước. Nhận ra Đại Nhật nhờ mũ báu và ấn tay.
- Nhìn vòng thứ nhất quanh ngài: bốn đức Phật, có khi kèm bốn Bồ Tát.
- Nhận ra các vị quen thuộc ở vòng ngoài: Quán Âm với hoa sen, Văn Thù với kiếm, các vị Minh Vương với vầng lửa.
- Để ý hướng: trên tranh Nhật, phía trên thường là phương Đông. Quy ước này khác bản đồ thông thường.
- Cuối cùng mới nhìn toàn thể, như một thế giới có trật tự xoay quanh một tâm điểm.
Không cần thuộc tên mọi vị. Người mới chỉ cần nhận ra trung tâm và vài vị lớn là đã hiểu được ý của bức tranh.
Liên hệ với các vị Phật bản mệnh khác
Nhiều vị trong danh sách tám vị Phật bản mệnh xuất hiện ngay trong hai mạn đà la này. Phổ Hiền và Văn Thù có mặt ở bông sen trung tâm của Thai Tạng giới. Quán Âm có cả một viện riêng. Hư Không Tạng cũng có viện riêng ở vòng ngoài. Bất Động Minh Vương nằm trong nhóm Minh Vương.
Điều này cho thấy danh sách Phật bản mệnh không phải tám vị rời rạc. Trong Mật tông, các vị là những mặt của cùng một thế giới giác ngộ mà Đại Nhật là tâm. Người tuổi Mùi, Thân thỉnh Đại Nhật cũng có thể hiểu là đang hướng về chính cái tâm điểm ấy.
Treo tranh mạn đà la ở nhà cho trang nghiêm
Tranh mạn đà la có hình chư tôn là tranh thờ, nên đối xử như với tượng Phật:
- Treo ở độ cao ngang tầm mắt trở lên, nơi khô ráo, không bị nắng rọi trực tiếp làm bạc màu.
- Không treo trong nhà vệ sinh, không treo ở cuối giường chỗ chân hướng tới.
- Đóng khung có kính hoặc mica nếu là giấy in, để tránh ẩm mốc và côn trùng.
- Tranh Thai Tạng và Kim Cương giới nếu có cả hai thì treo cân xứng hai bên, không cần treo cạnh nhau sát sạt.
- Không dùng tranh làm thảm, khăn trải bàn hay in lên đồ dùng bị giẫm, ngồi lên.
Tranh không cần đắt mới trang nghiêm. Bản in rõ nét, khung gọn, treo sạch sẽ đã đủ. Người bán nói tranh nào đó tự phát ra năng lượng hay phải trả thêm tiền để kích hoạt là đang gán thêm thứ không có trong truyền thống.
Ai muốn đặt một tượng nhỏ trước tranh để tiện chiêm bái có thể tham khảo các mẫu tượng Phật trên Vật Phẩm Phong Thủy, chọn cỡ vừa với kệ để không che mất tranh.