Đại Nhật Như Lai qua các nền văn hoá: Trung Hoa, Nhật Bản, Tây Tạng và những dấu vết Mật giáo ở Việt Nam
Trả lời ngắn: Đại Nhật Như Lai hình thành trong Mật giáo Ấn Độ, được truyền sang Trung Hoa thời Đường, rồi phát triển rực rỡ nhất ở Nhật Bản qua Chân Ngôn tông. Ở Tây Tạng, ngài là vị Phật thân trắng ở trung tâm năm phương. Việt Nam có dấu vết Mật giáo từ rất sớm, nhưng tượng Đại Nhật không phổ biến trong chùa; phần lớn tượng ngài gặp ngày nay theo mẫu Nhật hoặc Tây Tạng.
Biết hình tượng đi qua những đâu giúp hiểu vì sao cùng một vị mà tượng mỗi nơi một vẻ, và vì sao người Việt ít quen với ngài hơn A Di Đà hay Quán Âm.
Từ Ấn Độ: một tên gọi có trước khi có Mật tông
Tên Vairocana xuất hiện trong văn bản Phật giáo Đại thừa từ khá sớm. Trong kinh Hoa Nghiêm, Tỳ Lô Giá Na là đức Phật mà ánh sáng và thân tướng bao trùm vô số thế giới. Về sau, khi Mật giáo hình thành ở Ấn Độ, Mahāvairocana được đặt vào trung tâm hệ thống chư tôn, với nghi quỹ, chân ngôn và mạn đà la riêng.
Tượng Đại Nhật cổ ở Ấn Độ còn lại không nhiều so với tượng Thích Ca. Phần lớn những gì người ngày nay biết về hình tượng ngài đến từ các nơi Mật giáo được truyền sang và giữ lại lâu dài.
Trung Hoa: thời Đường Mật và tượng Phật lớn ở Long Môn
Vào thời Đường, các vị tam tạng như Thiện Vô Úy, Kim Cương Trí và Bất Không dịch kinh Đại Nhật, kinh Kim Cương Đỉnh và nhiều nghi quỹ Mật giáo sang Hán văn. Giai đoạn này được giới nghiên cứu gọi là Đường Mật. Sau đó, Mật tông ở Trung Hoa suy dần như một tông phái riêng, dù nhiều yếu tố của nó vẫn thấm vào nghi lễ chung, như các bài chú trong khoá lễ hằng ngày.
Một hình ảnh nổi tiếng gắn với tên Vairocana ở Trung Hoa là tượng Lô Xá Na lớn ở động Phụng Tiên, quần thể hang đá Long Môn. Tượng này thuộc dòng Hoa Nghiêm, không phải tượng Đại Nhật theo kiểu Mật tông, nhưng cho thấy cùng một tên Phạn có thể đi vào hai truyền thống khác nhau.
Nhật Bản: nơi Đại Nhật được thờ nhiều nhất
Nhà sư Không Hải sang Trường An học Mật giáo rồi về Nhật lập Chân Ngôn tông. Đại Nhật trở thành bản tôn trung tâm, với hai mạn đà la Thai Tạng và Kim Cương giới treo trong các chùa của tông này. Thiên Thai tông Nhật Bản cũng tiếp nhận nhiều yếu tố Mật giáo, gọi là Thai Mật để phân biệt với Đông Mật của Chân Ngôn.
Nhật Bản còn giữ nhiều tượng Đại Nhật có giá trị nghệ thuật cao, trong đó có tác phẩm của nhà điêu khắc Vận Khánh (Unkei) ở chùa Viên Thành. Tượng Đại Phật nổi tiếng ở chùa Đông Đại tại Nara thì lại là Lô Xá Na theo Hoa Nghiêm tông, chứ không phải Đại Nhật của Mật tông; đây là chỗ sách phổ thông hay viết lẫn.
Ở Nhật còn có hiện tượng hoà trộn giữa Phật giáo và tín ngưỡng bản địa, trong đó có lối giải thích coi nữ thần mặt trời Amaterasu là một biểu hiện của Đại Nhật. Đó là cách nhìn của một thời kỳ lịch sử, không phải giáo lý Phật giáo chung.
Danh sách tám vị bản tôn theo năm sinh, trong đó Đại Nhật ứng với Mùi và Thân, cũng phổ biến ở Nhật. Bùa hộ thân theo tuổi bán ở một số chùa Nhật in đúng tám vị này. Đây là tập tục, không phải nghi quỹ Mật giáo.
Tây Tạng: thân trắng và những dạng ít gặp
Trong Phật giáo Tây Tạng, Vairocana là một trong năm vị Phật của năm phương, thân màu trắng, thường ở trung tâm, có khi được vẽ cùng bánh xe pháp. Tây Tạng cũng có dạng Vairocana bốn mặt nhìn bốn hướng, gặp nhiều trong tranh thangka và một số đền cổ.
Tượng Tây Tạng thường có trang sức cầu kỳ, thân hình thon, toà sen cao. Nhiều mặt đeo bằng đồng hay bạc trên thị trường làm theo phong cách này, khác hẳn vẻ trầm của tượng Nhật.
Việt Nam: Mật giáo có từ sớm, tượng Đại Nhật thì hiếm
Phật giáo Việt Nam có dấu vết Mật giáo từ khá sớm. Bằng chứng được nhắc nhiều nhất là các cột kinh bằng đá thời Đinh tìm thấy ở Hoa Lư, khắc thần chú Phật Đỉnh Tôn Thắng. Nhiều nhà nghiên cứu cũng cho rằng truyền thống về các thiền sư đời Lý có phép thuật, như Từ Đạo Hạnh hay Nguyễn Minh Không, phản ánh ảnh hưởng của Mật giáo hoà vào Thiền và tín ngưỡng dân gian.
Dù vậy, Phật giáo Việt Nam về sau chủ yếu theo Thiền và Tịnh Độ. Các bài chú như Đại Bi, Chuẩn Đề vẫn được tụng rộng rãi, nhưng tượng Đại Nhật hiếm gặp trong chùa làng. Một số chùa có bộ tượng Tam Thân, trong đó Pháp thân được gọi là Tỳ Lô Giá Na; đó là cách sắp xếp theo thuyết ba thân, không phải bố cục Mật tông.
Điều này có ý nghĩa gì với người thỉnh tượng
Vì Đại Nhật ít quen với người Việt, mặt đeo và tượng ngài trên thị trường thường làm theo hai mẫu: mẫu Nhật trầm, kết Trí quyền ấn; và mẫu Tây Tạng nhiều trang sức. Cả hai đều đúng truyền thống của nó. Thích phong cách nào thì chọn phong cách đó, không có chuyện mẫu này linh hơn mẫu kia.
Cũng vì ít quen, người bán dễ thêm thắt câu chuyện. Một số lời hay gặp như tượng được làm ở chùa nổi tiếng nào đó bên Nhật, hay đã qua nghi lễ đặc biệt ở Tây Tạng, nên hỏi giấy tờ hoặc thông tin kiểm chứng được, còn không thì xem như lời quảng cáo. Ai muốn so các mẫu theo phong cách khác nhau có thể xem kết quả tìm Đại Nhật Như Lai trên Vật Phẩm Phong Thủy, chú ý xem mẫu đó theo lối Nhật hay lối Tây Tạng.