Nhận diện tượng Đại Nhật Như Lai: mũ báu, ấn tay và những chi tiết phân biệt với tượng Thích Ca, A Di Đà
Trả lời ngắn: tượng Đại Nhật Như Lai dễ nhận nhất ở hai điểm. Thứ nhất, ngài là đức Phật nhưng đội mũ báu và đeo trang sức như một vị Bồ Tát. Thứ hai, hai tay kết một trong hai ấn đặc trưng: Trí quyền ấn hoặc Pháp giới định ấn. Tượng Thích Ca và A Di Đà thông thường để tóc xoắn ốc, mặc áo cà sa giản dị, không đội mũ, nên chỉ cần nhìn đầu và tay là phân biệt được phần lớn trường hợp.
Biết nhận diện có ích thật khi thỉnh mặt Phật bản mệnh, vì không ít mặt đeo trên thị trường được làm chung khuôn rồi gắn tên khác nhau theo tuổi. Bài này đi qua từng chi tiết, từ mũ, tay, toà ngồi tới những lỗi hay gặp trên mặt đeo nhỏ.
Đức Phật mà lại đội mũ báu, vì sao?
Trong nghệ thuật Phật giáo, các đức Phật thường hiện tướng xuất gia: tóc xoắn ốc, nhục kế trên đỉnh đầu, áo cà sa, không trang sức. Bồ Tát thì ngược lại, thường mặc như vương tử Ấn Độ xưa, đội mũ, đeo vòng cổ, vòng tay.
Đại Nhật là ngoại lệ đáng chú ý. Ngài là Phật, nhưng được tạc với mũ báu và chuỗi ngọc. Cách giải thích phổ biến trong Mật tông là: Đại Nhật là Pháp thân bao trùm, nên hình tượng diễn tả sự viên mãn của mọi công đức, giống bậc quân vương của pháp giới. Trên nhiều tượng, mũ có năm vị Phật nhỏ hoặc năm khối trang trí, thường được gọi là mũ ngũ trí, ứng với năm loại trí tuệ của Ngũ Phương Phật.
Vì vậy, khi thấy một tượng Phật ngồi kiết già, đội mũ, đeo trang sức, khả năng cao đó là Đại Nhật. Cần loại trừ thêm vài trường hợp, như tượng Bồ Tát ngồi, nên phải nhìn tiếp xuống tay.
Trí quyền ấn: tay của tượng Kim Cương giới
Trí quyền ấn là dấu hiệu chắc chắn nhất. Tay trái nắm lại, ngón trỏ dựng lên. Tay phải nắm bao lấy ngón trỏ ấy. Cả hai tay đặt trước ngực. Ấn này gắn với Đại Nhật trong mạn đà la Kim Cương giới.
Ý nghĩa thường được giảng là sự hợp nhất: trí và lý, chúng sinh và Phật, cái nhỏ và cái toàn thể không tách rời. Có tài liệu mô tả chiều tay ngược lại ở một số truyền thống, nên nếu thấy tay phải dựng ngón và tay trái nắm bao, đừng vội cho là sai, hãy hỏi người bán tượng theo mẫu nào.
Trên mặt đeo nhỏ, ấn này thường bị khắc mờ thành một khối tròn trước ngực. Soi bằng kính lúp mười lần sẽ thấy rõ có ngón trỏ dựng hay không.
Pháp giới định ấn: tay của tượng Thai Tạng giới
Ở mạn đà la Thai Tạng giới, Đại Nhật kết Pháp giới định ấn: hai bàn tay ngửa, đặt chồng trên lòng, tay phải ở trên tay trái, hai đầu ngón cái chạm nhẹ vào nhau tạo một vòng.
Ấn này rất gần với ấn thiền định của nhiều tượng Phật khác, kể cả tượng Thích Ca ngồi thiền. Do đó, với tượng Thai Tạng giới, mũ báu và trang sức là chỗ phân biệt chính. Một tượng đầu tóc xoắn ốc, kết ấn thiền, gần như chắc không phải Đại Nhật.
Toà ngồi, hào quang và màu sắc
Đại Nhật thường ngồi kiết già trên toà sen nhiều tầng. Tượng Nhật hay có vầng hào quang lớn sau lưng, có khi hình tròn kép, có khi hình lá đề với các vị Phật nhỏ chạm quanh mép.
Trong tranh Tây Tạng, Đại Nhật có thân màu trắng, ngồi ở trung tâm của năm vị Phật, có khi toà ngồi được đỡ bởi sư tử. Có cả một dạng bốn mặt nhìn bốn hướng, diễn tả trí tuệ soi khắp. Dạng này hiếm gặp ở mặt đeo, chủ yếu thấy trong tranh thangka.
Màu sắc không phải tiêu chí ở tượng gỗ, tượng đồng hay mặt đá. Một mặt đá màu xanh, màu tím hay màu vàng không vì thế mà sai; chỉ có tranh vẽ mới theo quy ước màu.
So sánh nhanh với các tượng Phật dễ nhầm
| Tượng | Đầu | Tay thường gặp | Vật đi kèm |
|---|---|---|---|
| Đại Nhật Như Lai | Đội mũ báu, có trang sức | Trí quyền ấn hoặc Pháp giới định ấn | Có khi bánh xe pháp, toà sư tử |
| Thích Ca Mâu Ni | Tóc xoắn ốc, nhục kế | Xúc địa ấn, thiền định ấn, thuyết pháp ấn | Có khi cầm hoa sen hay bát |
| A Di Đà | Tóc xoắn ốc, nhục kế | Di Đà định ấn, hoặc đứng tiếp dẫn | Có khi cầm đài sen |
| Dược Sư | Tóc xoắn ốc, nhục kế | Một tay cầm vật, một tay kết ấn | Bình thuốc hoặc tháp nhỏ |
Bảng này đúng với đa số tượng phổ thông. Nghệ nhân từng vùng có cách tạc riêng, nên gặp tượng lệch quy ước thì hỏi nguồn mẫu chứ đừng kết luận vội.
Những lỗi hay gặp ở mặt đeo nhỏ
Mặt Phật bản mệnh thường cao chừng ba tới năm phân. Ở kích thước này, chi tiết dễ bị bỏ bớt. Vài lỗi thường gặp:
- Mũ báu bị khắc thành một chóp nhọn, nhìn giống nhục kế, khiến tượng không còn dấu hiệu riêng.
- Tay biến thành một khối tròn, không nhìn ra ấn gì.
- Cùng một khuôn tượng ngồi được dùng cho cả Đại Nhật, A Di Đà và Hư Không Tạng, chỉ đổi tên trên hộp.
- Chữ Phạn hoặc chữ Hán khắc mặt sau không khớp với vị trên mặt trước.
Cách kiểm đơn giản: xin ảnh chụp cận mặt trước và mặt sau dưới ánh sáng tự nhiên, phóng to phần đầu và tay. Người bán làm hàng tử tế thường sẵn lòng gửi ảnh thật, không chỉ ảnh mẫu.
Đúng hình tượng là tôn trọng, không phải để tăng linh nghiệm
Có người hỏi: mặt đeo sai ấn tay thì có mất tác dụng không? Câu hỏi này đặt sai chỗ. Hình tượng đúng là cách tôn trọng truyền thống đã tạo ra nó, và giúp người đeo nhớ đúng ý nghĩa mỗi lần nhìn tới. Nó không phải điều kiện kỹ thuật để một món đồ phát huy công năng.
Vì thế, nếu đã lỡ thỉnh một mặt chi tiết chưa chuẩn mà vẫn quý, cứ giữ gìn trang nghiêm. Còn khi chọn mới, ưu tiên mặt có mũ báu và ấn tay rõ. Có thể xem thêm các mẫu tại mục tượng Phật trên Vật Phẩm Phong Thủy và đối chiếu với bảng ở trên trước khi hỏi người bán.