Hư Không Tạng trong các bộ tượng: Bát Đại Bồ Tát, Thập Tam Phật và cách nhận ra ngài giữa nhiều vị

Trả lời ngắn: Hư Không Tạng hiếm khi được thờ riêng ở chùa Việt, nhưng ngài có mặt trong nhiều bộ tượng lớn của Phật giáo châu Á. Trong Bát Đại Bồ Tát, ngài là một trong tám vị đại Bồ Tát tháp tùng Đức Phật. Trong tục Thập Tam Phật của Nhật Bản, ngài là vị thứ mười ba, ứng với lễ tưởng niệm năm thứ ba mươi ba. Điều thú vị là cả tám vị Phật bản mệnh đều nằm trong bộ mười ba vị ấy. Biết các bộ tượng này giúp người tuổi Sửu, Dần nhận ra Bồ Tát của mình khi gặp tranh tượng nhiều vị, và tránh mua nhầm.

Vì sao cần biết các bộ tượng

Người thỉnh Hư Không Tạng ở Việt Nam thường gặp hai khó khăn: ít mẫu tượng riêng, và khi gặp tranh hay bộ tượng nhiều vị thì không biết ngài đứng ở chỗ nào. Bài Hư Không Tạng Bồ Tát là ai đã nói ngài ít gặp ở chùa Việt, còn bài Hư Không Tạng trong Mật tông đã đi vào mạn đà la Thai Tạng. Bài này bổ sung mảnh còn thiếu: các bộ tượng ngoài mạn đà la, nơi người thường dễ gặp ngài nhất, từ tranh thangka Tây Tạng đến bộ tranh cuộn của Nhật.

Bát Đại Bồ Tát: tám người con thân cận của Phật

Bát Đại Bồ Tát là nhóm tám vị Bồ Tát thường được trình bày đứng hầu quanh Đức Phật trong nghệ thuật Ấn Độ, Tây Tạng và Hán truyền. Danh sách phổ biến gồm:

Dấu hiệu trong bảng chỉ là xu hướng chung. Mỗi vùng, mỗi thời có quy ước khác, nhất là với Trừ Cái Chướng, vị ít được biết đến nhất. Ở Tây Tạng, tám vị thường đứng thành hai hàng hai bên tượng Phật, mặc trang phục Bồ Tát với vương miện, rất khó phân biệt nếu không nhìn pháp khí.

Cặp đôi Hư Không Tạng và Địa Tạng

Trong Bát Đại Bồ Tát, Hư Không Tạng và Địa Tạng thường được nhìn như một cặp trời và đất. Bài Hư Không Tạng và Địa Tạng khác nhau thế nào đã so sánh kỹ. Ở đây chỉ lưu ý: khi hai vị cùng đội mão Bồ Tát, cùng cầm ngọc, thì cách nhanh nhất để phân biệt là thanh kiếm. Hư Không Tạng có kiếm; Địa Tạng thì không.

Bốn đại Bồ Tát: vì sao Hư Không Tạng vắng mặt

Ở Trung Hoa và Việt Nam, nhóm quen thuộc hơn là Tứ đại Bồ Tát: Văn Thù, Phổ Hiền, Quán Âm và Địa Tạng, mỗi vị gắn với một danh sơn làm đạo tràng. Hư Không Tạng không có trong nhóm bốn này, và đó là một lý do lớn khiến ngài ít được thờ riêng ở chùa Việt. Khi thờ phụng chủ yếu xoay quanh bốn vị có núi thiêng, một vị không có danh sơn dễ bị lùi vào hậu cảnh.

Điều này không nói lên thứ bậc. Trong kinh điển, không có vị Bồ Tát nào kém quan trọng hơn vị nào. Mức độ phổ biến là chuyện lịch sử tín ngưỡng của từng vùng.

Thập Tam Phật: mười ba vị cho mười ba lễ tưởng niệm

Ở Nhật Bản có tục Thập Tam Phật: mười ba vị Phật, Bồ Tát, Minh Vương được gán với mười ba mốc tưởng niệm người đã khuất, từ tuần đầu tiên sau khi mất đến năm thứ ba mươi ba. Tục này hình thành trong lịch sử Phật giáo Nhật, chịu ảnh hưởng từ quan niệm Thập Vương của Trung Hoa, và không phải là giáo lý chung của mọi truyền thống.

Cách gọi mốc ở đây dùng theo lối quen của người Việt cho dễ hình dung; ở Nhật, cách đếm năm có chỗ khác, ví dụ lễ năm thứ ba thực ra diễn ra sau khoảng hai năm. Ai muốn tra kỹ nên đọc tài liệu nghiên cứu về Phật giáo Nhật.

Tám vị bản mệnh nằm trọn trong mười ba vị

Nhìn bảng trên, cả tám vị của tục Phật bản mệnh đều có mặt: Bất Động, Văn Thù, Phổ Hiền, Quán Âm, Thế Chí, A Di Đà, Đại Nhật, Hư Không Tạng. Sự trùng khớp này gợi ý rằng tục Phật bản mệnh và tục Thập Tam Phật cùng lớn lên trong một môi trường tín ngưỡng, nơi các vị này đã quen thuộc với người thờ. Tuy nhiên, chưa nên kết luận cái này sinh ra cái kia; đó là việc của các nhà nghiên cứu.

Với người tuổi Sửu, Dần, chi tiết Hư Không Tạng đứng ở mốc ba mươi ba năm, tức mốc cuối cùng, có thể gợi một suy ngẫm đẹp: kho tàng như hư không là thứ ôm lấy tất cả, kể cả ký ức về người đã khuất khi mọi nghi lễ khác đã qua. Đây là suy ngẫm cá nhân, không phải giáo lý, và cũng không có nghĩa người tuổi Sửu, Dần gắn với chuyện tang ma.

Tranh thangka tám vị: in hay vẽ tay

Tranh thangka Bát Đại Bồ Tát bán ở Việt Nam có hai loại chính: tranh in trên vải hoặc giấy, và tranh vẽ tay bằng màu khoáng. Tranh in rẻ, màu đều, phù hợp để treo trong nhà tìm hiểu hình tượng. Tranh vẽ tay mất nhiều tháng công, giá cao hơn hẳn, và nét mặt từng vị có hồn hơn. Không loại nào linh hơn loại nào; khác nhau ở giá trị nghệ thuật. Khi mua, soi kỹ mép tranh: tranh in có điểm mực đều tăm tắp, tranh vẽ tay có vệt cọ và độ dày màu không đều. Người bán gọi tranh in là vẽ tay thì đã không trung thực ngay từ đầu.

Nhận ra Hư Không Tạng trong tranh tượng nhiều vị

1. Tìm thanh kiếm. Trong nhóm Bồ Tát đội mão, vị cầm kiếm thường chỉ có Văn Thù và Hư Không Tạng.
2. Loại Văn Thù. Văn Thù thường có kinh hoặc cưỡi sư tử, có khi mang dáng đồng tử với búi tóc. Không có những dấu hiệu ấy thì nghiêng về Hư Không Tạng.
3. Tìm viên ngọc. Hư Không Tạng thường cầm ngọc như ý ở tay còn lại, hoặc ngọc đặt trên hoa sen.
4. Xem vị trí. Trong bộ Thập Tam Phật, ngài thường ở vị trí cuối của chuỗi; trong Bát Đại Bồ Tát, vị trí thay đổi theo bố cục.
5. Hỏi người làm tranh tượng. Người làm tử tế sẽ biết tên từng vị trong bộ của họ. Nếu họ không nói được, đó là điều cần lưu ý.

Ví dụ tình huống

Bức tranh cuộn mười ba vị mang về từ Nhật

Một gia đình được người thân tặng bức tranh cuộn Thập Tam Phật mua ở Nhật. Họ muốn treo trong phòng khách cho đẹp. Cần hiểu rằng ở Nhật, bộ tranh này thường dùng trong bối cảnh tưởng niệm người đã khuất. Treo ở phòng khách như một tác phẩm nghệ thuật không có gì sai, nhưng nên treo cao, nơi trang trọng, không treo trong phòng ngủ hay gần bếp. Nếu nhà có bàn thờ gia tiên, treo gần đó là hợp ý nghĩa nhất.

Bộ tám tượng nhỏ cho cả nhà

Một gia đình có người tuổi Sửu, tuổi Mão, tuổi Ngọ, tuổi Hợi, định mua trọn bộ tám tượng Phật bản mệnh xếp lên kệ. Ý tốt nhưng không cần thiết. Mỗi người có thể đeo mặt của mình, còn bàn thờ chung nên giữ một trung tâm rõ ràng. Bài đeo Phật bản mệnh khác tuổi, đeo nhiều vị có bàn thêm chuyện này.

Bày bộ tượng tại gia cho trang nghiêm

• Bộ nhiều vị cần kệ đủ rộng. Tám, mười ba tượng chen chúc trên một kệ nhỏ nhìn như quầy hàng chứ không như nơi thờ.
• Giữ tượng trung tâm cao nhất hoặc lớn nhất, các vị Bồ Tát hai bên thấp hoặc nhỏ hơn, đúng tinh thần đứng hầu.
• Tranh nhiều vị treo ở độ cao ngang tầm mắt người đứng trở lên, nơi khô ráo, tránh nắng chiếu thẳng làm phai màu.
• Tượng nhỏ nhiều chiếc dễ rơi; nhà có trẻ nhỏ nên dùng kệ có gờ chắn, đặt ngoài tầm với.
• Không đặt nhang nến ngay sát tranh giấy, lụa; giữ khoảng cách đủ xa và luôn có người khi đang có lửa.

Sai lầm thường gặp

• Nghĩ Hư Không Tạng là vị phụ vì không có trong Tứ đại Bồ Tát.
• Nhầm Hư Không Tạng với Địa Tạng vì cùng chữ tạng và cùng cầm ngọc.
• Gặp vị cầm kiếm là gọi Văn Thù, bỏ qua khả năng đó là Hư Không Tạng.
• Mua tranh Thập Tam Phật về treo như tranh phong thuỷ cầu tài, không biết bối cảnh tưởng niệm của nó.
• Tin lời người bán rằng phải thờ đủ bộ tám vị mới được che chở. Không có giáo lý nào nói vậy.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Tranh tượng cổ nhiều vị, đặc biệt tranh thangka hay tranh cuộn có tuổi đời, nên nhờ người nghiên cứu mỹ thuật Phật giáo hoặc bảo tàng xem trước khi treo, lau hay đóng khung lại, vì xử lý sai có thể làm hỏng bề mặt. Muốn hiểu ý nghĩa nghi lễ Thập Tam Phật, nên đọc sách nghiên cứu về Phật giáo Nhật hoặc hỏi người tu học trong truyền thống ấy. Chuyện kệ treo tường cho bộ tượng nặng thì cần thợ có kinh nghiệm bắt vít đúng loại tường.

Thỉnh riêng một tượng Hư Không Tạng

Với đa số người tuổi Sửu, Dần, một tượng hoặc một mặt Hư Không Tạng riêng là đủ, không cần cả bộ. Nhìn đúng kiếm và ngọc là đã tránh được phần lớn chuyện mua nhầm. Có thể xem danh mục tượng Phật tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, đối chiếu dấu hiệu với bảng ở trên và hỏi rõ tên hình tướng trước khi chọn.

Câu hỏi thường gặp