Hư Không Tạng và Địa Tạng: cặp Bồ Tát trời và đất, giống nhau ở đâu, khác nhau ở đâu
Trả lời ngắn: Hư Không Tạng (Ākāśagarbha) và Địa Tạng (Kṣitigarbha) là hai Bồ Tát có tên đối xứng: một vị là kho tàng của hư không, một vị là kho tàng của đất. Địa Tạng thường mang hình vị tăng đầu tròn, cầm tích trượng và ngọc minh châu, gắn với nguyện cứu độ chúng sinh ở cõi khổ. Hư Không Tạng thường đội mão báu, cầm kiếm và ngọc như ý, gắn với trí tuệ và công đức vô biên. Ở Việt Nam, Địa Tạng phổ biến hơn hẳn.
Hai cái tên soi vào nhau
Trong tiếng Phạn, cả hai tên đều kết thúc bằng garbha, nghĩa là kho chứa, cái thai. Kṣiti là đất, ākāśa là hư không. Đất thì dày, nâng đỡ, nuôi lớn mọi mầm cây. Hư không thì rộng, bao dung, không ngăn trở. Hai hình ảnh thiên nhiên này được dùng để diễn tả hai mặt của hạnh Bồ Tát: kiên nhẫn gánh đỡ và rộng mở vô hạn.
Một số kinh và tranh tượng đặt hai vị cạnh nhau, và trong nhóm tám đại Bồ Tát cả hai đều có mặt. Tuy vậy, mỗi vị có lịch sử thờ phụng riêng, mức độ phổ biến khác nhau ở từng nước.
Bảng so sánh nhanh
| Hư Không Tạng | Địa Tạng | |
|---|---|---|
| Tên Phạn | Ākāśagarbha | Kṣitigarbha |
| Ý nghĩa tên | Kho tàng như hư không | Kho tàng của đất |
| Dáng thường gặp | Bồ Tát đội mão báu, trang sức | Vị tăng đầu tròn hoặc đội mũ Tỳ Lư |
| Pháp khí | Kiếm, ngọc như ý trên sen | Tích trượng, ngọc minh châu |
| Tâm nguyện nổi bật | Ban trí tuệ, công đức, giúp người sám hối | Cứu độ chúng sinh ở cõi khổ, nhất là địa ngục |
| Ở chùa Việt | Khá ít gặp | Rất phổ biến, thường thờ ở nhà Tổ hay điện riêng |
| Tục bản mệnh | Tuổi Sửu, Dần | Không nằm trong bộ tám vị |
Địa Tạng: vị Bồ Tát gần người Việt
Kinh Địa Tạng Bồ Tát Bổn Nguyện rất quen thuộc ở chùa Việt, thường được tụng trong tháng Bảy âm lịch, mùa báo hiếu Vu Lan. Lời nguyện nổi tiếng của Địa Tạng, diễn ý là chừng nào địa ngục chưa trống thì ngài chưa thành Phật, đã đi vào lòng người như một biểu tượng của lòng từ không bỏ ai lại phía sau. Tượng Địa Tạng cầm tích trượng có vòng khoen, ngày xưa dùng để báo hiệu khi đi đường, và viên ngọc soi sáng chốn tối tăm.
Hư Không Tạng: vị Bồ Tát của khoảng rộng
Hư Không Tạng ít hiện diện trong đời sống chùa chiền Việt, nhưng ở Nhật Bản lại có nhiều chùa thờ riêng, gắn với việc học hành và trí nhớ. Kinh Hư Không Tạng Bồ Tát nói nhiều về việc giúp người đã phạm lỗi nặng biết sám hối, làm lại. Đây là điểm ít người biết: trí tuệ trong hình tượng Hư Không Tạng không chỉ là thông minh, mà còn là khả năng nhìn lại lỗi của mình mà không chìm trong mặc cảm.
Vì sao hay bị nhầm
Người mua mặt dây thường nhầm hai vị vì tên đều có chữ Tạng. Có sản phẩm tạc hình vị tăng cầm tích trượng nhưng lại ghi Hư Không Tạng, hoặc ngược lại. Mặt dây nhỏ, pháp khí mờ, càng khó phân biệt. Cách đơn giản nhất là nhìn đầu: đầu tròn như nhà sư hoặc đội mũ có năm cánh là Địa Tạng; đầu đội mão báu, tóc búi cao là Hư Không Tạng. Sau đó xem pháp khí: tích trượng dài là Địa Tạng, kiếm là Hư Không Tạng.
Người tuổi Sửu, Dần có nên thờ Địa Tạng không
Có người tuổi Sửu, Dần gắn bó với Địa Tạng từ nhỏ vì gia đình hay tụng kinh Địa Tạng, rồi băn khoăn có nên đổi sang Hư Không Tạng cho đúng bản mệnh. Không cần đổi. Tục bản mệnh chỉ là một cách chọn hình ảnh dân gian; nếu lòng mình đã gắn với Địa Tạng, cứ tiếp tục. Thờ cả hai vị cũng không sao, miễn bàn thờ đủ rộng, sắp xếp ngay ngắn. Phật và Bồ Tát không ganh nhau, chỉ có người bán hàng mới cần mình mua thêm.
Có thể thờ hai vị cạnh nhau không
Có gia đình muốn đặt cả Địa Tạng và Hư Không Tạng trên cùng một kệ, như cặp đất trời. Điều này không trái giáo lý. Khi sắp xếp, nên để hai tượng cùng cỡ, cùng chất liệu hoặc tương đồng phong cách cho hài hoà, đặt ngang hàng hai bên, ở giữa có thể là tượng Phật nếu đã có. Nếu bàn thờ đã có Phật Thích Ca hay A Di Đà ở trung tâm thì tượng Bồ Tát đặt thấp hơn hoặc hai bên. Chừa đủ khoảng trống phía trước để dâng nước, hoa. Kệ nhỏ quá thì chọn một vị thôi, đừng cố dồn cho đủ bộ; bàn thờ chật chội không làm tăng thêm lòng thành.
Hai bài học cho đời thường
Đặt hai vị cạnh nhau, ta có hai lời nhắc bổ sung. Đất nhắc sự bền bỉ: làm việc lành không cần ai thấy, gánh việc khó mà không than. Hư không nhắc sự rộng mở: không ôm giữ hiểu biết cho riêng mình, không đóng cửa trước người khác. Người tuổi Sửu, vốn được dân gian gán cho tính chăm chỉ, và người tuổi Dần, được gán tính mạnh mẽ, có thể dùng hai hình ảnh này để tự cân bằng. Đó là gợi ý suy ngẫm, không phải định mệnh theo con giáp.
Ai muốn tìm mặt dây đúng hình tướng để khỏi nhầm có thể xem các mẫu tượng và mặt Phật tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, đối chiếu dáng đầu và pháp khí theo bảng ở trên.