Các hình tướng Quán Âm ở Việt Nam: Thiên Thủ, Nam Hải, Thị Kính, Chuẩn Đề và vị nào là Phật bản mệnh tuổi Tý

Trả lời ngắn: Quán Âm là một vị Bồ Tát nhưng hiện ra trong nhiều hình tướng, và mỗi hình tướng có nguồn gốc riêng. Thiên Thủ Thiên Nhãn, mười một mặt, Chuẩn Đề có gốc trong kinh điển Mật giáo; Quán Âm Nam Hải và Quán Âm Thị Kính chủ yếu đi ra từ truyện dân gian và nghệ thuật Á Đông. Trong tục Phật bản mệnh, vị dành cho tuổi Tý là Thiên Thủ Thiên Nhãn, nhưng người tuổi Tý thờ hình tướng Quán Âm khác vẫn là thờ cùng một vị Bồ Tát.

Vì sao một vị Bồ Tát lại có nhiều dáng

Trong phẩm Phổ Môn của kinh Pháp Hoa, Quán Thế Âm được mô tả là tuỳ người cần mà hiện thân thích hợp để cứu giúp: thân Phật, thân vua, thân trưởng giả, thân phụ nữ, thân trẻ nhỏ. Truyền thống Hán tạng thường đếm thành ba mươi ba ứng thân. Ý của đoạn kinh ấy rất rõ: lòng từ không có một hình dạng cố định, nó mang hình dạng của việc cần làm.

Từ ý đó, các nghệ nhân qua nhiều thế kỷ đã tạo ra nhiều hình tượng khác nhau. Có hình tượng bám sát kinh văn, có hình tượng sinh ra từ truyện kể ở một vùng đất, rồi được người dân thờ đến mức thành quen thuộc hơn cả bản gốc. Hiểu được điều này thì sẽ bớt bối rối khi bước vào chùa và thấy ba bốn tượng Quán Âm khác dáng nhau trong cùng một khuôn viên.

Bài Thiên Thủ Thiên Nhãn Quán Âm là ai đã giải thích ý nghĩa nghìn tay nghìn mắt. Bài này đi rộng ra: đặt Thiên Thủ cạnh các hình tướng Quán Âm khác mà người Việt hay gặp, để biết chỗ giống, chỗ khác và chỗ dễ nhầm.

Bảng tra nhanh các hình tướng thường gặp

Bảng trên chỉ là cách tra nhanh. Tượng thật có nhiều biến thể, và có pho tượng pha trộn đặc điểm của hai, ba dáng. Khi gặp tượng khó đoán, hỏi trực tiếp người coi chùa hoặc người làm tượng là cách chắc nhất.

Thiên Thủ Thiên Nhãn: hình tướng của sức cứu giúp không giới hạn

Thiên Thủ là hình tướng nặng về kinh điển nhất trong số các dáng phổ biến ở Việt Nam. Nghìn tay tượng trưng cho khả năng đưa tay ra ở mọi nơi; nghìn mắt là khả năng thấy nỗi khổ ở mọi chỗ. Trên tượng chùa, số tay thực tế thường ít hơn một nghìn rất nhiều, với vài chục tay chính cầm pháp khí và phần còn lại tạo thành vầng hào quang. Ý nghĩa từng pháp khí đã được bàn kỹ ở bài pháp khí trên tay tượng Thiên Thủ.

Thiên Thủ gắn với chú Đại Bi, bài chú mà rất nhiều Phật tử Việt thuộc lòng. Vì vậy, dù không biết tên gọi Thiên Thủ, nhiều người vẫn thân quen với vị Bồ Tát này qua tiếng tụng mỗi sáng ở chùa.

Truyện công chúa Diệu Thiện: lớp dân gian phủ lên hình tướng nghìn tay

Ở Trung Hoa và Việt Nam lưu truyền một câu chuyện: công chúa Diệu Thiện, con vua Diệu Trang, quyết chí tu hành dù bị vua cha ngăn cấm. Về sau vua lâm bệnh nặng, cần tay và mắt của người không bao giờ giận để làm thuốc. Diệu Thiện tự nguyện hiến tay mắt của mình, vua khỏi bệnh, còn nàng hiện thành Bồ Tát nghìn tay nghìn mắt. Ở Việt Nam, truyện này gắn với vùng chùa Hương, và người dân gọi bà là Bà Chúa Ba.

Câu chuyện đẹp và cảm động, nhưng nên hiểu đúng vị trí của nó: đây là truyện dân gian hình thành muộn ở Trung Hoa, không phải kinh điển từ Ấn Độ. Kinh điển không nói Quán Âm vốn là một công chúa. Hai lớp này sống cạnh nhau trong đời sống tín ngưỡng, và chẳng có gì sai khi người ta xúc động vì truyện Diệu Thiện, miễn là đừng đem truyện ra làm giáo lý để tranh luận.

Quán Âm Nam Hải: vị Bồ Tát của người đi biển

Quán Âm Nam Hải là hình tướng mà người Việt ven biển rất gần gũi. Tượng thường đứng trên sóng hoặc trên đầu rồng, tay trái cầm bình nước, tay phải cầm cành dương liễu, áo choàng trắng bay. Hình tượng này gắn với truyền thống đảo Phổ Đà ở Chiết Giang, được coi là đạo tràng của Quán Âm, rồi lan theo đường biển xuống phương Nam.

Ngày nay, nhiều tượng Quán Âm lộ thiên khổng lồ ở chùa ven biển Việt Nam mang dáng này. Ngư dân cầu bình an trước chuyến ra khơi, và tục ấy là một phần văn hoá biển đáng trân trọng. Có điều, bình an trên biển vẫn phải dựa vào áo phao, máy liên lạc, theo dõi bản tin thời tiết và nghe theo chỉ dẫn của cơ quan chức năng. Lời cầu nguyện là để vững lòng, không thay được những thứ ấy.

Quán Âm Thị Kính: một hình tướng do người Việt kể

Truyện Quan Âm Thị Kính là truyện thơ và vở chèo rất nổi tiếng: người phụ nữ bị chồng nghi oan, giả trai đi tu, lại bị Thị Mầu đổ oan là cha đứa trẻ, vẫn nhẫn nhục nuôi đứa bé đến khi qua đời mới được minh oan. Tượng Quán Âm Thị Kính thường bế đứa trẻ, có chim và đồng tử bên cạnh, và vì bế con nên dân gian còn gọi là Quán Âm Tống Tử, tức Quán Âm đưa con.

Đây là hình tướng thuần Việt, có giá trị văn hoá lớn. Nhưng cũng như truyện Diệu Thiện, nó thuộc lớp văn học dân gian. Nhiều gia đình hiếm muộn đến lễ Quán Âm Tống Tử để cầu con. Lòng mong mỏi ấy rất con người; song về sức khoẻ sinh sản, việc đi khám ở cơ sở hiếm muộn có chuyên môn mới là bước quyết định. Cầu nguyện và chữa trị không loại trừ nhau, cần làm cả hai cho đúng chỗ.

Chuẩn Đề: dễ nhầm nhất với Thiên Thủ

Chuẩn Đề thường được tạc với mười tám tay, ngồi kiết già, gương mặt hiền và có phần nữ tính. Vì nhiều tay nên người mua rất hay nhầm Chuẩn Đề với Thiên Thủ. Về mặt giáo lý, các truyền thống không thống nhất: Mật giáo Nhật Bản có lúc xếp Chuẩn Đề vào nhóm sáu Quán Âm, còn nhiều truyền thống khác coi Chuẩn Đề là một vị riêng. Ở chùa Việt, Chuẩn Đề thường có điện hoặc bàn thờ riêng, đi kèm thần chú Chuẩn Đề.

Cách phân biệt nhanh

• Số tay: Chuẩn Đề thường đếm được mười tám tay rõ ràng; Thiên Thủ có tay nhiều đến mức không đếm hết, hoặc vài chục tay chính kèm vầng tay phía sau.
• Mắt trong lòng bàn tay: dấu hiệu riêng của Thiên Thủ. Chuẩn Đề không có.
• Mặt phụ trên đầu: Thiên Thủ hay có nhiều mặt nhỏ xếp tầng; Chuẩn Đề thường chỉ một mặt, có khi ba mắt.
• Dáng: Chuẩn Đề hầu như luôn ngồi; Thiên Thủ có cả ngồi lẫn đứng.

Vì sao tục Phật bản mệnh chọn Thiên Thủ cho tuổi Tý

Tục Phật bản mệnh xếp tám vị cho mười hai con giáp theo phương hướng: tuổi Tý ứng với phương Bắc, và vị được gán cho phương ấy là Thiên Thủ Quán Âm. Cách gán này là quy ước của một truyền thống tín ngưỡng dân gian, không có trong kinh điển Phật giáo. Bài tám vị Phật bản mệnh và tám phương đã trình bày nguồn gốc của sơ đồ này.

Hệ quả thực tế là: người tuổi Tý không cần lo nếu nhà đang thờ Quán Âm Nam Hải hay Quán Âm dáng căn bản. Đó vẫn là Quán Thế Âm. Còn khi chủ động muốn thỉnh Phật bản mệnh đúng theo tục, thì chọn hình tướng Thiên Thủ là đúng quy ước. Hai việc này không mâu thuẫn.

Các bước chọn hình tướng phù hợp cho người tuổi Tý

1. Xác định mục đích. Muốn đeo theo tục Phật bản mệnh thì chọn Thiên Thủ. Muốn thờ chung cho cả nhà thì Quán Âm dáng căn bản hoặc bộ Tây Phương Tam Thánh có thể hợp hơn, vì không gắn riêng với một tuổi.
2. Nhìn vào nhà mình. Nếu nhà đã có tượng Quán Âm, không cần thỉnh thêm một tượng Quán Âm khác dáng để thờ cạnh. Một mặt dây Thiên Thủ cho người tuổi Tý đeo là đủ.
3. Kiểm tra dấu hiệu trên tượng. Mắt trong lòng bàn tay, vầng tay, mặt phụ trên đỉnh. Thiếu hết các dấu hiệu này mà vẫn ghi Thiên Thủ thì nên hỏi lại.
4. Hỏi người bán tên hình tướng. Người bán tử tế phân biệt được Thiên Thủ với Chuẩn Đề. Người không phân biệt được thì cũng khó tin vào những lời khác của họ.
5. Không đổi tượng vì bị doạ. Nếu ai đó bảo hình tướng đang thờ là sai tuổi nên phải thay, hãy nhớ: thờ Quán Âm dáng nào cũng là thờ Quán Âm.

Ví dụ tình huống thường gặp

Chị Lan tuổi Tý, nhà đã thờ Quán Âm Nam Hải

Mẹ chị Lan thỉnh tượng Quán Âm Nam Hải từ lâu, đặt trên bàn thờ tầng trên. Chị nghe nói tuổi Tý phải thờ Thiên Thủ nên băn khoăn có nên thay. Câu trả lời hợp lý: giữ nguyên tượng của mẹ, vì đó là kỷ niệm và là nơi cả nhà đã quen hướng tâm. Nếu muốn theo tục bản mệnh, chị đeo một mặt Thiên Thủ nhỏ là đủ, không cần xáo trộn bàn thờ.

Anh Minh mua nhầm tượng Chuẩn Đề

Anh Minh đặt mua online một tượng ghi là Thiên Thủ, nhận về thấy mười tám tay, không có mắt trong lòng bàn tay. Đây gần như chắc là Chuẩn Đề. Anh có hai lựa chọn: đổi lại nếu người bán chấp nhận, hoặc giữ và thờ Chuẩn Đề với sự hiểu biết đúng. Điều không nên làm là tiếp tục gọi đó là Thiên Thủ, vì như vậy là thờ một hình tượng mà mình không hiểu.

Sai lầm thường gặp khi nói về các hình tướng Quán Âm

• Cho rằng hình tướng này linh hơn hình tướng kia. Không có căn cứ giáo lý nào xếp hạng các dáng Quán Âm theo độ linh.
• Lấy truyện Diệu Thiện hay Thị Kính làm tiểu sử thật của Bồ Tát. Đó là văn học dân gian, có giá trị riêng nhưng không thay kinh điển.
• Gọi mọi tượng nhiều tay là Thiên Thủ. Chuẩn Đề, và cả một số vị trong Mật giáo Tây Tạng, cũng nhiều tay.
• Thờ quá nhiều tượng Quán Âm khác dáng trên cùng một bàn thờ nhỏ, khiến bàn thờ chật và rối. Một tượng được chăm sóc chu đáo trang nghiêm hơn ba tượng chen nhau.
• Đặt tượng Quán Âm Nam Hải cỡ lớn ngoài sân mà không tính đến nền móng, gió bão. Tượng đá, tượng xi măng nặng hàng trăm cân cần người có chuyên môn về kết cấu tính toán chân đế.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Muốn biết một pho tượng cổ trong nhà là hình tướng gì, có giá trị di sản hay không, nên mang ảnh đến hỏi nhà nghiên cứu mỹ thuật Phật giáo hoặc bảo tàng, đừng tự ý sơn sửa. Muốn tìm hiểu thần chú Chuẩn Đề hay chú Đại Bi một cách nghiêm túc, nên hỏi một vị thầy trong chùa mà mình tin tưởng. Định dựng tượng lớn ngoài trời thì cần kỹ sư kết cấu xem xét nền và chân đế. Còn khi đi lễ cầu con, cầu bệnh khỏi, hãy coi lời cầu là chỗ dựa tinh thần, việc chữa trị vẫn thuộc về bác sĩ.

Thỉnh mặt Thiên Thủ cho đúng hình tướng

Với mặt dây cỡ nhỏ, nghệ nhân thường phải lược bớt tay, nhưng một mặt Thiên Thủ tử tế vẫn giữ được vầng tay toả quanh thân và hai tay chính chắp trước ngực. Người tuổi Tý muốn xem thêm các mẫu có thể tham khảo mẫu Thiên Thủ Thiên Nhãn tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, nhìn kỹ ảnh chụp thật và hỏi rõ chất liệu trước khi quyết. Dáng nào cũng vậy, điều quý nhất vẫn là khi nhìn vào tượng, mình nhớ đến việc mở lòng ra với người khác.

Câu hỏi thường gặp