Tám vị Phật bản mệnh từ đâu ra: mười hai địa chi, tám phương và tục bản tôn hộ thân phổ biến ở Nhật Bản

Trả lời ngắn: tám vị Phật bản mệnh đến từ một cách sắp xếp khá đơn giản. Mười hai địa chi được đặt lên tám phương: bốn hướng chính Bắc, Đông, Nam, Tây mỗi hướng một chi; bốn hướng phụ Đông Bắc, Đông Nam, Tây Nam, Tây Bắc mỗi hướng hai chi. Mỗi phương có một vị bản tôn, nên có tuổi được riêng một vị, có hai tuổi chung một vị. Tục này phổ biến ở Nhật Bản và vùng văn hoá Hán, không nằm trong kinh điển Phật giáo, và sang Việt Nam chủ yếu qua thị trường mặt Phật.

Hiểu cơ chế này giải đáp được câu hỏi rất nhiều người đặt ra: vì sao tuổi Tý có riêng Thiên Thủ Thiên Nhãn, còn tuổi Sửu phải chung với tuổi Dần.

Mười hai địa chi cũng là mười hai hướng

Trong văn hoá Hán, mười hai địa chi không chỉ dùng để gọi năm, tháng, giờ, mà còn dùng để chỉ hướng. Tý là chính Bắc, Ngọ là chính Nam, Mão là chính Đông, Dậu là chính Tây. Các chi còn lại xếp vào những hướng ở giữa, theo vòng tròn như mặt đồng hồ.

Khi gộp mười hai chi vào tám phương của bát quái, bốn chi ở bốn hướng chính đứng một mình, còn tám chi còn lại chia đôi vào bốn hướng phụ. Đó chính là cách ghép trong danh sách Phật bản mệnh.

Bảng đối chiếu tám phương

Nhìn bảng sẽ thấy quy luật: tuổi đứng riêng một vị là Tý, Mão, Ngọ, Dậu, đúng bốn chi của bốn hướng chính. Còn các cặp Sửu Dần, Thìn Tỵ, Mùi Thân, Tuất Hợi là những chi kề nhau trên vòng tròn.

Vì sao lại là tám vị này

Câu hỏi vì sao vị này được gắn với hướng này thì khó trả lời hơn. Các tài liệu phổ thông không giải thích thống nhất, và bài này không muốn đoán thay. Điều có thể nói là: cả tám vị đều là những tôn tượng quan trọng của Phật giáo Đại thừa và Mật tông Nhật Bản, nhiều vị xuất hiện ngay trong mạn đà la Thai Tạng giới. Danh sách này có vẻ được chọn từ những vị được tôn kính rộng rãi, rồi sắp vào tám phương.

Cũng nên lưu ý, trong Mật tông có những sơ đồ chư tôn theo phương hướng khác, như Ngũ Phương Phật, với vị trí không trùng với danh sách Phật bản mệnh. Hai hệ thống này không mâu thuẫn, vì chúng phục vụ những mục đích khác nhau.

Tục bản tôn hộ thân ở Nhật Bản

Ở Nhật Bản, danh sách tám vị bản tôn theo năm sinh rất phổ biến. Một số chùa bán bùa hộ thân, tượng nhỏ theo tuổi với đúng tám vị này. Có nơi tổ chức hành hương lần lượt tới các chùa thờ từng vị. Đây là một phần của tín ngưỡng bình dân, sống song song với giáo lý và nghi lễ chính thống của các tông phái.

Trong văn hoá Hán nói chung, tục này cũng có mặt, gắn với các sạp hàng mặt Phật, ngọc bội theo con giáp. Thời điểm hình thành chính xác chưa rõ ràng; những gì người viết có thể xác nhận là nó đã phổ biến khá lâu ở Nhật và lan qua thị trường vật phẩm.

Đường vào Việt Nam

Ở Việt Nam, tục Phật bản mệnh không có gốc trong chùa làng truyền thống. Chùa Việt thờ Tam Thế, A Di Đà Tam Tôn, Thích Ca, Quán Âm, Địa Tạng, Đức Ông, Thánh Mẫu, nhưng không có bộ tám vị theo tuổi. Tục này đến chủ yếu qua thị trường mặt đeo, ngọc bội nhập từ nước ngoài, rồi được người bán trong nước dịch tên, kể lại theo cách riêng.

Trong quá trình ấy, câu chuyện thường được thêm thắt: mỗi vị được gán thêm công dụng về tiền tài, công danh, sức khoẻ cho tuổi tương ứng. Những lớp nghĩa thêm này không có trong tục gốc ở Nhật, càng không có trong kinh.

Biết gốc gác rồi thì nên nghĩ thế nào

Biết Phật bản mệnh là tục dân gian không có nghĩa là phải bỏ. Rất nhiều tục đẹp của người Việt cũng không có trong kinh, như cúng ông Công ông Táo hay tục lì xì đầu năm. Giá trị của tục nằm ở chỗ nó tạo một sợi dây gần gũi giữa người và một hình tượng cao quý, khiến người ta muốn tìm hiểu về vị Bồ Tát hay đức Phật ấy.

Chỉ cần giữ hai điều. Một, không để tục biến thành nỗi sợ, như tin đeo sai tuổi là bị phạt. Hai, không để tục che mất ý nghĩa thật của từng vị: Quán Âm là lòng từ, Văn Thù là trí tuệ, Phổ Hiền là hạnh nguyện. Đọc tục theo cách ấy thì một mặt đeo nhỏ có thể dẫn người ta tới cả một kho tàng giáo lý.

Ai muốn xem tám vị qua các mẫu mặt đeo để đối chiếu hình tượng có thể ghé mục Phật bản mệnh trên Vật Phẩm Phong Thủy, dùng bảng ở trên để biết mỗi vị thuộc hạng nào.

Câu hỏi thường gặp