Tượng Thiên Thủ Thiên Nhãn trong mỹ thuật Việt: từ pho tượng chùa Bút Tháp đến mặt dây hôm nay
Trả lời ngắn: trong mỹ thuật Việt, tượng Thiên Thủ Thiên Nhãn thường được tạc bằng gỗ, phủ sơn ta rồi thếp vàng, với vầng tay xếp tầng lớp như hào quang quanh thân. Pho tượng nổi tiếng nhất là tượng ở chùa Bút Tháp, Bắc Ninh, tạc khoảng thế kỷ mười bảy, được công nhận là bảo vật quốc gia. Mặt dây và tượng nhỏ ngày nay kế thừa bố cục ấy nhưng giản lược nhiều, nên hiểu tượng chùa giúp ta nhìn vật phẩm cá nhân với con mắt tinh hơn.
Vì sao tượng nghìn tay là thử thách tay nghề
Một pho Quán Âm ngồi thông thường chỉ cần giải quyết thân, tay và tòa sen. Tượng nghìn tay buộc nghệ nhân giải quyết thêm hàng chục, hàng trăm cánh tay sao cho không rối, không che mặt, không gãy theo thời gian. Mỗi cánh tay phải có hướng riêng, các tay đối xứng phải cân, và tổng thể vẫn giữ được vẻ tĩnh lặng chứ không thành một khối lộn xộn. Gỗ lại co giãn theo mùa, nên các mộng ghép tay phải tính toán kỹ.
Pho tượng chùa Bút Tháp
Chùa Bút Tháp ở Thuận Thành, Bắc Ninh, lưu giữ pho tượng Quán Âm nghìn mắt nghìn tay bằng gỗ, sơn son thếp vàng, được các tài liệu giới thiệu là tạc vào giữa thế kỷ mười bảy. Điểm làm nên danh tiếng của pho tượng là vầng tay lớn nhỏ xếp thành nhiều lớp toả tròn, trên mỗi lòng bàn tay nhỏ có hình con mắt, đầu tượng có nhiều mặt xếp tầng. Tượng đã được Nhà nước công nhận là bảo vật quốc gia.
Đứng trước pho tượng, cái ấn tượng nhất không phải con số tay mà là cảm giác tĩnh: gương mặt hiền, thân ngồi thẳng, mọi chuyển động dồn ra vầng tay phía sau. Đó là cách nghệ nhân Việt cân bằng giữa sự phong phú của hình tướng và sự an tĩnh của Bồ Tát.
Kỹ thuật sơn son thếp vàng
Tượng chùa Việt truyền thống thường tạc bằng gỗ mít, loại gỗ thớ mịn, ít mối mọt, dễ chạm. Sau khi tạc, thợ bó vải, bả sơn ta nhiều lớp để bịt thớ gỗ, mài phẳng, rồi phủ lớp sơn son màu đỏ và dán những lá vàng hoặc bạc quỳ cực mỏng. Mỗi lớp sơn ta cần thời gian khô trong buồng ẩm, nên một pho tượng lớn có thể mất nhiều tháng.
Hiểu quy trình này giúp ta nhận ra vì sao tượng sơn son thếp vàng thật vừa quý vừa dễ tổn thương: lớp vàng chỉ mỏng như màng, lau bằng hoá chất hay cọ mạnh là mất. Nhiều tượng nhỏ trên thị trường dùng sơn nhũ vàng thay cho vàng quỳ; không có gì sai, miễn người bán nói rõ.
Bốn phong cách thường gặp
| Phong cách | Đặc điểm dễ nhận |
|---|---|
| Việt Nam | Gương mặt tròn hiền, vầng tay xếp lớp như hào quang, sơn son thếp vàng |
| Trung Hoa | Thân thon, áo nhiều nếp, tay pháp khí rõ, thường có mười một mặt cao vút |
| Nhật Bản | Gỗ để mộc hoặc phủ vàng đã ngả màu, tay cầm pháp khí xoè rộng như nan quạt |
| Tây Tạng | Thân đứng, tám tay chính và vầng tay sau lưng, màu trắng hoặc mạ đồng, nhiều trang sức |
Bảng trên chỉ là đặc điểm thường gặp; trong mỗi truyền thống còn rất nhiều biến thể theo vùng và theo thời.
Tượng cổ hư hại và chuyện trùng tu
Gỗ, sơn ta và lá vàng đều xuống cấp theo thời gian: mối mọt, ẩm mốc, sơn bong. Ở nhiều nơi, thiện ý sửa sang đã gây hại, như đem tượng cổ sơn lại bằng sơn công nghiệp, phủ nhũ vàng bóng loáng lên lớp thếp cũ, hay thay tay gãy bằng tay mới khác phong cách. Tượng trông mới hơn nhưng mất đi dấu vết của người thợ xưa. Việc tu bổ tượng cổ cần người có chuyên môn bảo tồn và phải theo quy định về di tích. Người đi chùa, nếu muốn công đức cho việc giữ tượng, nên hỏi nhà chùa xem đang cần gì, thay vì tự ý góp tiền thuê thợ sơn lại.
Từ tượng chùa đến vật phẩm cá nhân
Mặt dây, tượng để bàn ngày nay phần lớn làm bằng khuôn đúc, máy khắc CNC rồi chỉnh tay. Máy cho nét đều, giá dễ chịu, nhưng thường thiếu cái hồn ở gương mặt mà tay thợ giỏi tạo được. Khi xem một mặt dây Thiên Thủ, nhìn kỹ đôi mắt và khoé miệng: nếu gương mặt hiền, cân đối, các lớp tay rõ ràng, thì dù làm bằng máy vẫn là món đáng giữ. Nếu gương mặt méo, nét mắt lệch, tay dính thành mảng, thì nên chọn mẫu khác.
Ngắm tượng ở chùa cho đúng phép
- Chắp tay hoặc cúi đầu chào trước khi đến gần tượng.
- Không chạm tay vào tượng cổ; mồ hôi và dầu da tay làm hỏng lớp sơn thếp.
- Hỏi trước nhà chùa nếu muốn chụp ảnh; tắt đèn flash nơi có quy định.
- Không leo lên bệ, không ngồi tựa lưng vào bệ tượng để chụp hình.
- Ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, không để trẻ chạy nhảy trong chính điện.
Giữ di sản bằng cách hiểu nó
Những pho tượng như ở chùa Bút Tháp tồn tại được là nhờ nhiều thế hệ sư sãi, dân làng giữ gìn. Người thỉnh một mặt dây Thiên Thủ hôm nay cũng là người tiếp nối mạch hình tượng đó. Biết tượng mình đeo bắt nguồn từ đâu, được làm ra thế nào, sẽ giúp mình đeo với sự tôn trọng hơn là chỉ như một món trang sức may mắn. Ai muốn so các mẫu Quan Âm nghìn tay theo chất liệu có thể xem thêm các mẫu ngọc phỉ thuý chạm Phật, chú ý xem gương mặt có giữ được nét hiền như tượng chùa hay không.