Pháp khí trên tay tượng Thiên Thủ Quán Âm: đọc từng vật cầm và ý nghĩa của chúng

Trả lời ngắn: mỗi tay của tượng Thiên Thủ Quán Âm cầm một pháp khí tượng trưng cho một cách giúp đời, như bình cam lộ để xoa dịu, cành dương liễu để rưới mát, bánh xe pháp để giảng dạy, kiếm để cắt mê lầm. Có cả vật trông dữ như rìu, khiên, cung tên, vì từ bi đôi khi cần sức mạnh để che chở. Không có hai pho tượng giống hệt nhau, nên đọc pháp khí là đọc tinh thần chung chứ không bắt buộc đúng từng tay.

Vì sao tay tượng phải cầm đồ vật

Trong nghệ thuật Phật giáo, pháp khí là ngôn ngữ. Người xưa phần đông không đọc được kinh chữ Hán, nhưng nhìn vào bàn tay cầm hoa sen hay cầm kiếm thì hiểu vị ấy đang biểu đạt điều gì. Với Thiên Thủ Quán Âm, ngôn ngữ ấy được đẩy tới mức dày đặc nhất: mỗi tay là một phương tiện, gộp lại thành ý cứu giúp bằng mọi cách có thể.

Các bản liệt kê truyền thống về tay của Thiên Thủ Quán Âm, quen gọi là bốn mươi hai thủ nhãn, gán cho mỗi tay một tên theo vật cầm, như tay bảo kiếm, tay bảo kính, tay dương liễu, tay sổ châu. Các xưởng tạc tượng dựa vào đó nhưng thường lược bớt hoặc đổi chỗ, tuỳ khổ tượng và tay nghề.

Những tay chính quanh thân

Ở giữa thân, gần như tượng nào cũng có hai tay chắp trước ngực, biểu thị sự cung kính và hợp nhất. Ngay dưới thường có hai tay đặt trong lòng, có khi đỡ bát, gợi trạng thái định tĩnh. Một số tượng có thêm hai tay giơ cao đỡ một hình Phật nhỏ trên đỉnh đầu, gọi là tay hoá Phật trên đảnh, nhắc rằng hạnh Bồ Tát hướng tới giác ngộ.

Những tay này là khung xương của bố cục. Khi xem một pho tượng, nhìn các tay chính trước rồi mới tới các tay toả ra hai bên sẽ dễ hiểu hơn nhiều so với cố đếm từng tay.

Bảng pháp khí thường gặp

Vì sao một vị từ bi lại cầm rìu, khiên, kiếm

Người mới xem thường thắc mắc vì sao Bồ Tát hiền từ lại cầm vũ khí. Theo cách giảng phổ biến, những vật này tượng trưng cho sức mạnh che chở và cho sự quyết đoán. Có những lúc giúp người là phải dứt khoát nói không, phải đứng chắn giữa người yếu và điều nguy hại. Rìu chặt cái cần chặt, khiên che cái cần che. Vũ khí trong tay Bồ Tát chưa bao giờ được hiểu là để làm hại ai.

Hiểu như vậy cũng giúp tránh một kiểu đọc sai hay gặp ngoài chợ: tán rằng tay cầm kiếm sẽ chém tiểu nhân cho người đeo. Đó là cách gán ý muốn của mình vào tượng, khác xa tinh thần pháp khí.

Không có pho tượng chuẩn duy nhất

Đem hai tượng Thiên Thủ từ hai chùa ra so sẽ thấy vị trí pháp khí khác nhau, có tượng thiếu vật này, thừa vật kia. Điều đó bình thường. Nghệ nhân mỗi vùng, mỗi thời dựa vào bản vẽ khác nhau và còn phải tính tới sức chịu của vật liệu: tay cầm kiếm dài trên tượng gỗ mảnh dễ gãy hơn tay cầm hoa sen ngắn. Vì thế đừng dùng một bảng liệt kê để phán tượng nào đúng, tượng nào sai.

Nhìn pháp khí để đánh giá tay nghề

Pháp khí là chỗ lộ tay nghề rõ nhất. Một pho tượng làm kỹ có các vật cầm rõ hình, ngón tay ôm vật tự nhiên, cổ tay không gãy khúc. Tượng làm vội thì pháp khí thành những cục mờ, không biết là bình hay là sen, các tay đối xứng lệch nhau thấy rõ.

• Nhìn nghiêng để xem các tay có toả đều hay bị dồn một bên.
• Xem đầu ngón tay, mép lá sen, nan bánh xe: nét sắc là khuôn tốt hoặc chạm tay kỹ.
• Với tượng mạ hay sơn, xem kẽ giữa các tay có đọng sơn, rỗ hay bong.

Mặt dây nhỏ thì pháp khí bị lược

Trên mặt dây đeo cổ chỉ vài phân, không ai khắc nổi bốn mươi pháp khí cho rõ. Người làm thường giữ hai tay chắp, vài tay chính, còn lại tạo thành vầng tay xoè sau lưng. Đó là cách giản lược hợp lý, không phải mặt dây kém giá trị. Muốn ngắm pháp khí cho kỹ thì nên chọn tượng thờ cỡ vừa trở lên; còn mặt dây chủ yếu là lời nhắc mang theo người. Ai muốn tìm một pho tượng có pháp khí khắc rõ để đặt trên kệ thờ có thể xem các mẫu tượng Quan Âm nghìn tay và phóng to ảnh phần bàn tay trước khi quyết định.

Câu hỏi thường gặp