Thiên Thủ Thiên Nhãn Quán Âm là ai: hình tượng nghìn tay nghìn mắt và ý nghĩa từ bi
Trả lời ngắn: Thiên Thủ Thiên Nhãn là một hình tướng của Bồ Tát Quán Thế Âm (tiếng Phạn: Avalokiteśvara), với nghìn tay để cứu giúp và nghìn mắt để thấy nỗi khổ của muôn loài. Hình tượng này gắn với kinh Đại Bi Tâm Đà La Ni và bài chú Đại Bi quen thuộc ở chùa Việt. Việc coi ngài là Phật bản mệnh của người tuổi Tý là tập tục dân gian hình thành về sau, không phải lời dạy trong kinh.
Một Bồ Tát, nhiều hình tướng
Quán Thế Âm nghĩa là quán xét, lắng nghe âm thanh của thế gian. Phẩm Phổ Môn trong kinh Pháp Hoa mô tả ngài có thể hiện ra bằng nhiều thân khác nhau tuỳ người cần được giúp: thân Phật, thân vua quan, thân thương nhân, thân người nữ, thân trẻ nhỏ. Từ ý ấy, các truyền thống Phật giáo phát triển rất nhiều hình tướng Quán Âm: tay cầm bình cam lộ, Quán Âm Nam Hải ngồi trên đá, Quán Âm mười một mặt, và Quán Âm nghìn tay nghìn mắt.
Thiên Thủ Thiên Nhãn, tiếng Phạn thường ghi là Sahasrabhuja Avalokiteśvara, là hình tướng nhiều chi tiết nhất trong số đó. Đây không phải một vị khác mà vẫn là Quán Thế Âm, được diễn tả bằng ngôn ngữ hình ảnh rất đậm: lòng từ không dừng ở cảm xúc, mà cần mắt để thấy đúng và tay để làm đúng.
Nghìn tay, nghìn mắt nghĩa là gì
Con số nghìn là cách nói về sự vô lượng, không phải số đếm. Mỗi lòng bàn tay có một con mắt: thấy nỗi khổ ở đâu thì có bàn tay đưa tới đó. Đây là chi tiết người xem tượng hay bỏ qua. Mắt và tay đi đôi với nhau. Thấy mà không làm thì chưa đủ, còn làm mà không thấy rõ hoàn cảnh thì dễ thành làm hại.
Trong thực tế điêu khắc, ít ai tạc đủ một nghìn tay lớn. Cách làm phổ biến ở Trung Hoa, Nhật Bản và Việt Nam là bốn mươi hai tay: hai tay chắp trước ngực, bốn mươi tay cầm pháp khí. Cách giải thích truyền thống cho rằng mỗi tay cứu độ hai mươi lăm cõi, bốn mươi nhân hai mươi lăm thành một nghìn. Phía sau, nhiều tượng có thêm một vầng tay nhỏ xoè ra như hào quang để gợi con số nghìn.
Mười một mặt trên đỉnh đầu
Nhiều tượng Thiên Thủ có thêm những mặt nhỏ chồng lên nhau trên đỉnh đầu, thường là mười một mặt. Có tượng toàn mặt hiền, có tượng xen mặt phẫn nộ và mặt cười. Ý chung là nhìn ra mọi phương, đáp ứng mọi căn cơ: người cần dịu dàng thì gặp mặt hiền, người cần một lời cảnh tỉnh thì gặp mặt nghiêm.
Một truyện kể phổ biến trong Phật giáo Tây Tạng nói rằng Quán Âm nguyện cứu hết chúng sinh, rồi thấy khổ đau vẫn mênh mông nên đầu vỡ thành nhiều mảnh, thân rã thành nghìn mảnh; Phật A Di Đà giúp ngài hợp lại thành mười một đầu và nghìn tay. Đây là truyện mang ý nghĩa giáo hoá về sự bền chí khi gặp thất vọng, không nên đọc như sự kiện lịch sử.
Kinh gốc và chú Đại Bi
Văn bản gắn chặt nhất với hình tướng này là kinh Thiên Thủ Thiên Nhãn Quán Thế Âm Bồ Tát Quảng Đại Viên Mãn Vô Ngại Đại Bi Tâm Đà La Ni, do ngài Già Phạm Đạt Ma dịch sang chữ Hán vào đời Đường. Trong kinh có bài đà la ni mà người Việt quen gọi là chú Đại Bi; bản tụng phổ biến ở chùa Việt chia thành tám mươi bốn câu.
Kinh còn ghi những lời nguyện của Quán Âm, và chú Đại Bi có mặt trong khoá lễ sáng ở nhiều chùa Bắc tông. Đà la ni trong truyền thống Phật giáo là phương tiện giữ tâm, nhắc lòng từ, không phải bùa để trao đổi điều kiện với thần linh. Hiểu như vậy thì việc tụng mới đúng tinh thần của kinh.
Hình tượng này đến với người Việt ra sao
Quán Âm là vị Bồ Tát gần gũi nhất với người Việt, thường được gọi thân mật là Phật Bà. Tượng nghìn tay nghìn mắt có ở nhiều chùa miền Bắc, nổi tiếng nhất là pho tượng gỗ sơn son thếp vàng ở chùa Bút Tháp, Bắc Ninh, đã được công nhận là bảo vật quốc gia. Truyện công chúa Diệu Thiện hy sinh tay mắt để chữa bệnh cho cha lưu truyền rộng trong dân gian và cũng góp phần làm hình tượng này thân thuộc. Cần nói rõ truyện ấy là văn học dân gian Trung Hoa, không phải kinh.
Vì sao gắn với tuổi Tý
Bộ tám vị Phật bản mệnh theo mười hai con giáp là một tập tục dân gian, phổ biến ở Nhật Bản rồi lan rộng qua giới làm vật phẩm ở Trung Hoa và Việt Nam. Cách giải thích thường gặp là tám vị ứng với tám phương; tuổi Tý ứng với chính Bắc, và Thiên Thủ Quán Âm được xếp vào phương ấy. Không bộ kinh nào dạy rằng người sinh năm Tý được riêng một vị Bồ Tát che chở, và Quán Âm trong kinh luôn hướng về tất cả mọi người.
Biết vậy không làm mất ý nghĩa của việc thỉnh tượng. Người tuổi Tý chọn Thiên Thủ Quán Âm làm hình ảnh để nhìn vào mỗi ngày là chọn một lời nhắc: mở mắt nhìn người quanh mình, rồi đưa tay ra khi có thể. Đó là phần có thật và tự mình làm được.
Thỉnh về nhà nên nhớ điều gì
- Tượng thờ đặt trên kệ hoặc bàn thờ cao, sạch, không đặt dưới đất, không để trong phòng tắm hay cạnh chỗ để giày dép.
- Mặt dây đeo thì chọn dây chắc, tháo ra khi tắm biển hay làm việc nặng, cất vào túi vải sạch.
- Tượng nhiều tay có nhiều chi tiết mảnh, dễ gãy; lau bằng chổi lông mềm, không dùng hoá chất tẩy rửa.
- Nhà có trẻ nhỏ thì đừng để mặt dây hay tượng mini ở chỗ trẻ với tới, vì chi tiết nhỏ có thể bị nuốt.
Cũng nên tỉnh táo trước lời chào hàng kiểu tuổi Tý không đeo sẽ gặp hạn, hay tượng càng đắt càng linh. Đó là cách gieo nỗi lo để bán hàng, không có chỗ dựa trong giáo lý. Muốn xem các mẫu tượng và mặt Quán Âm nghìn tay, có thể tham khảo các mẫu Thiên Thủ Thiên Nhãn tại Vật Phẩm Phong Thuỷ rồi so chất liệu, độ nét trước khi chọn.