Ngũ Đại Minh Vương, hai đồng tử hầu cận và nghi lễ hộ ma: Bất Động Minh Vương trong đời sống Mật tông Nhật Bản
Trả lời ngắn: Bất Động Minh Vương là vị trung tâm của Ngũ Đại Minh Vương, năm vị Minh Vương ứng với năm phương. Bên ngài thường có hai đồng tử hầu cận là Căng Yết La và Chế Tra Ca. Ở Nhật Bản, ngài là bản tôn phổ biến nhất của nghi lễ hộ ma, nghi lễ dâng cúng vào lửa do tăng sĩ có truyền thừa cử hành. Đây là nghi lễ của chùa, người tại gia không nên tự đốt lửa bắt chước ở nhà.
Hiểu ngài trong bối cảnh này giúp thấy Bất Động không phải một vị đứng riêng lẻ, mà nằm trong một hệ thống có trật tự, nghi lễ có quy củ.
Năm vị Minh Vương của năm phương
Theo cách sắp xếp phổ biến trong Mật tông Nhật Bản, Ngũ Đại Minh Vương gồm:
| Phương | Minh Vương | Nét nhận diện thường gặp |
|---|---|---|
| Trung tâm | Bất Động | Một mặt hai tay, kiếm và dây, ngồi trên đá |
| Đông | Hàng Tam Thế | Nhiều mặt nhiều tay, chân đạp hai vị thần |
| Nam | Quân Đồ Lợi | Nhiều tay, rắn quấn quanh thân |
| Tây | Đại Uy Đức | Sáu mặt sáu tay sáu chân, cưỡi trâu nước |
| Bắc | Kim Cương Dạ Xoa | Nhiều tay, mặt giữa có năm mắt |
Thiên Thai tông Nhật Bản có lúc thay vị phương Bắc bằng Ô Sô Sa Ma Minh Vương. Mỗi vị ứng với một trong năm vị Phật của Ngũ Phương Phật, như những cánh tay hành động của năm loại trí tuệ.
Bất Động nổi bật vì hình tướng giản dị nhất trong năm vị: một mặt, hai tay, không cưỡi thú. Có lẽ chính sự giản dị ấy làm ngài dễ gần với bình dân hơn cả.
Hai đồng tử hầu cận
Bộ tượng Bất Động hoàn chỉnh thường có hai đồng tử đứng hai bên:
- Căng Yết La đồng tử: dáng hiền, thân trắng, hai tay chắp lại, có khi kẹp chày kim cương giữa hai tay. Biểu trưng cho sự vâng thuận, tuỳ thuận.
- Chế Tra Ca đồng tử: thân đỏ, dáng tinh nghịch, cầm gậy kim cương và chày. Biểu trưng cho sự cương quyết, đôi khi bướng bỉnh.
Một hiền một nghịch, hai đồng tử thường được hiểu như hai mặt của người tu: lúc thuận theo, lúc phải mạnh mẽ. Truyền thống còn nói tới tám đại đồng tử, nhưng bộ ba Bất Động với hai đồng tử là phổ biến nhất trong tượng và tranh.
Một số bộ tượng nhỏ bán ở Việt Nam có đủ ba vị. Nếu thỉnh bộ ba, đặt Bất Động ở giữa và cao hơn, hai đồng tử thấp hơn hai bên.
Hộ ma là gì
Hộ ma là phiên âm của homa trong tiếng Phạn, vốn là nghi lễ dâng cúng vào lửa có từ thời Vệ Đà ở Ấn Độ. Mật tông tiếp nhận và chuyển nghĩa: ngọn lửa trên đàn tượng trưng cho trí tuệ của bản tôn, còn những gì được dâng vào lửa tượng trưng cho phiền não được thiêu đốt.
Ở các chùa Nhật thờ Bất Động, lễ hộ ma được cử hành định kỳ. Vị tăng ngồi trước lò lửa, tụng chân ngôn, kết ấn, lần lượt dâng các thứ cúng và những thanh gỗ nhỏ vào lửa. Tín đồ ngồi dự, hoặc gửi gắm lời nguyện trước đó qua chùa. Không khí nghi lễ thường trang nghiêm và mạnh mẽ, với tiếng trống, tiếng tụng dồn dập.
Vì sao không bắt chước đốt lửa ở nhà
Trên mạng có những video hướng dẫn làm hộ ma tại gia, hoặc người bán tặng kèm bộ dụng cụ đốt cùng mặt Bất Động. Có hai lý do để từ chối:
- Về nghi lễ: hộ ma là pháp tu đòi hỏi truyền thừa và hướng dẫn trực tiếp. Làm theo hình thức mà không hiểu thì chỉ còn là đốt lửa.
- Về an toàn: đốt gỗ, giấy, dầu trong nhà, nhất là căn hộ kín, có nguy cơ cháy và ngạt khói. Bàn thờ gỗ, rèm vải, mái tôn đều dễ bắt lửa.
Người tại gia muốn hướng về tinh thần hộ ma có thể đến dự ở chùa có tổ chức, hoặc đơn giản ngồi tĩnh trước tượng, quán tưởng ngọn lửa trí tuệ đốt sạch một thói quen xấu mình muốn bỏ. Không cần ngọn lửa thật nào.
Bất Động trong đời sống bình dân Nhật Bản
Ở Nhật, Bất Động có mặt ở chùa lớn lẫn am nhỏ ven đường, cạnh thác nước, trên núi. Những người tu khổ hạnh thường đứng dưới thác nước lạnh, và tượng Bất Động hay được đặt cạnh những thác ấy. Chùa Tân Thắng ở Narita là trung tâm thờ ngài nổi tiếng, thu hút đông người tới dự lễ hộ ma.
Danh sách bản tôn theo tuổi, trong đó Dậu ứng với Bất Động, cũng là một phần của đời sống tôn giáo bình dân ấy. Nó cho thấy tục Phật bản mệnh không phải điều mới nảy ra trên thị trường, mà có gốc trong một nền văn hoá cụ thể, dù không thuộc giáo lý kinh điển.
Điều người tuổi Dậu ở Việt Nam có thể rút ra
Thỉnh mặt hay tượng Bất Động là kết nối với một truyền thống có chiều sâu. Tôn trọng truyền thống ấy nghĩa là hiểu hình tượng, giữ gìn trang nghiêm, và không biến nó thành công cụ đốt lửa, trấn yểm hay doạ nạt. Ai muốn tìm bộ tượng hoặc mặt đeo theo mẫu Nhật có thể xem mục tượng Phật trên Vật Phẩm Phong Thủy và hỏi người bán mẫu đó có kèm hai đồng tử hay không.