Bất Động Minh Vương trong nghệ thuật Phật giáo: kiệt tác tượng, tranh và cách đánh giá tay nghề một pho tượng

Trả lời ngắn: Bất Động Minh Vương là một trong những đề tài được thể hiện nhiều nhất trong nghệ thuật Phật giáo Nhật Bản, từ pho tượng gỗ thế kỷ thứ chín ở chùa Đông Tự (Tō-ji), ba bức tranh Bất Động đỏ, xanh, vàng nổi tiếng, tới tượng của nhà điêu khắc Unkei thời Kamakura. Biết cách nhìn những tác phẩm ấy giúp người tuổi Dậu nhận ra một mặt đeo hay pho tượng được làm có tay nghề hay không: tỷ lệ, nét mặt, dáng thế, và độ trung thành với hình tượng truyền thống. Giá trị nghệ thuật là chuyện tay nghề, không phải thước đo độ linh.

Các bài trước của chủ đề đã giải nghĩa từng chi tiết trên tượng và kể về đời sống tín ngưỡng của ngài ở Nhật. Bài này nhìn Bất Động qua con mắt của người xem nghệ thuật: các kiệt tác, sự thay đổi phong cách qua thời gian, và cách dùng chính những hiểu biết ấy khi chọn tượng cho mình.

Vì sao Bất Động là đề tài lớn của nghệ thuật Phật giáo

Ở Nhật Bản, từ khi Mật tông được ngài Không Hải và ngài Tối Trừng đưa về vào thế kỷ thứ chín, Bất Động nhanh chóng trở thành vị được thờ rộng rãi bậc nhất trong nhóm Minh Vương. Ngài có mặt trong chùa lớn, am nhỏ, trên vách đá bên thác nước, trong nhà dân. Nhu cầu thờ lớn và kéo dài hơn một nghìn năm đã sinh ra rất nhiều tượng và tranh, từ tác phẩm cung đình tới đồ dân gian.

Đề tài này cũng thách thức người nghệ sĩ: phải làm sao để một gương mặt phẫn nộ vẫn toát lên vẻ từ bi và kiên định, không thành ghê rợn. Những tác phẩm còn được trân trọng đến nay đều giải được bài toán ấy, và chính chúng là thước đo tốt nhất để nhìn một pho tượng hôm nay.

Tượng ở chùa Đông Tự: hình mẫu đầu tiên

Trong giảng đường của chùa Đông Tự ở Kyoto có một nhóm hai mươi mốt pho tượng được bày thành một mạn đà la bằng tượng, gắn với ngài Không Hải. Trong nhóm Ngũ Đại Minh Vương ở đó, pho Bất Động được xem là một trong những tượng Bất Động sớm nhất còn lại ở Nhật.

Đặc điểm dễ nhận ra của các tượng Bất Động thời đầu: thân hình đầy đặn, gương mặt nghiêm, hai mắt cùng mở nhìn thẳng. Vẻ phẫn nộ được diễn tả bằng sự nặng nề, vững chãi hơn là bằng nét mặt nhăn nhó. Nhìn kỹ, người xem có cảm giác về một khối đá không lay động, đúng với tên gọi của ngài.

Mười chín tướng và sự định hình của hình tượng

Về sau, trong Mật tông Nhật Bản lưu hành một bộ mô tả thường được gọi là mười chín tướng của Bất Động, quy định nhiều chi tiết của hình tượng. Những đặc điểm quen thuộc ngày nay phần lớn đến từ đây:

• Một mắt mở to, một mắt nheo lại, thường được giảng là một mắt nhìn lên cõi Phật, một mắt nhìn xuống chúng sinh.
• Răng nanh, một chiếc chĩa lên, một chiếc chĩa xuống, cắn môi.
• Bím tóc buông xuống vai trái.
• Thân hình như đồng tử, tức hơi tròn đầy như thân trẻ nhỏ.
• Ngồi hoặc đứng trên tảng đá, sau lưng là vầng lửa.

Không phải tượng nào cũng theo đủ mười chín tướng, và mức độ áp dụng khác nhau giữa các thời kỳ. Biết bộ mô tả này giúp ta hiểu vì sao hai pho tượng cùng là Bất Động mà gương mặt khác hẳn nhau: một pho trước khi bộ tướng phổ biến, một pho sau.

Ba bức Bất Động màu nổi tiếng

Nghệ thuật Nhật Bản có ba bức tranh Bất Động thường được nhắc chung với nhau, gọi theo màu thân của ngài trong tranh:

Ba bức này là bảo vật, hầu như không trưng bày thường xuyên. Người quan tâm có thể xem ảnh trong sách nghệ thuật hoặc trang của bảo tàng, nhà chùa. Chúng cho thấy cùng một vị mà màu thân có thể khác nhau; vì thế đừng vội cho một mặt đeo màu vàng hay đỏ là "sai" chỉ vì nó không xanh đen như phần lớn tượng.

Thời Kamakura: Unkei và vẻ chân thực

Thời Kamakura, khoảng thế kỷ mười hai, mười ba, điêu khắc Phật giáo Nhật chuyển mạnh sang hướng chân thực: cơ bắp, nếp áo, gân tay được tạc rõ, nhiều tượng gắn mắt pha lê để ánh nhìn sống động. Nhà điêu khắc Unkei và các nghệ nhân cùng trường phái là đại diện nổi bật.

Bộ tượng Bất Động cùng hai đồng tử hầu cận do Unkei thực hiện cho một ngôi chùa ở Shizuoka, và nhóm tám đại đồng tử ở núi Cao Dã, thường được nhắc tới như những ví dụ tiêu biểu. Ở đây vẻ phẫn nộ không còn là khối nặng tĩnh lặng của thời đầu, mà là một sức sống đang căng ra, như sẵn sàng hành động. Về hai đồng tử, có thể đọc thêm bài Ngũ Đại Minh Vương và hai đồng tử hầu cận.

Kỹ thuật tạc tượng gỗ và điều nó nói với người mua hôm nay

Tượng gỗ Nhật thời đầu thường tạc từ một khối gỗ nguyên. Về sau, kỹ thuật ghép nhiều khối gỗ được hoàn thiện, cho phép làm tượng lớn hơn, nhẹ hơn, ít nứt hơn. Hai kỹ thuật đều cần tay nghề cao; ghép không phải là "kém hơn".

Điều này có ích khi chọn tượng gỗ ngày nay. Một pho tượng ghép khối được làm tốt sẽ có đường nối khít, vân gỗ được sắp cho hài hoà. Tượng ghép làm ẩu thì đường nối hở, sau một mùa nồm có thể bung keo. Hỏi người bán tượng được tạc nguyên khối hay ghép, gỗ đã sấy chưa, là những câu hỏi chính đáng.

Câu Lợi Ca La: thanh kiếm có rồng quấn

Trong nhiều tranh và tượng, thanh kiếm của Bất Động có một con rồng quấn quanh, đôi khi đứng riêng thành một hình tượng độc lập: thanh kiếm thẳng đứng, rồng uốn quanh thân kiếm, ngậm lấy mũi kiếm. Hình tượng này gọi là Câu Lợi Ca La (Kurikara), được xem là một dạng biểu hiện của chính Bất Động.

Biết điều này giúp tránh hai nhầm lẫn: tưởng một mặt đeo chỉ có kiếm và rồng là "đồ phong thuỷ rồng" không liên quan, hoặc ngược lại, gán mọi hình rồng quấn kiếm cho Bất Động. Cách nhận biết: kiếm Câu Lợi Ca La là kiếm thẳng hai lưỡi, đầu chuôi thường có hình chày kim cương.

Cách ngắm một pho tượng Bất Động: bảy bước

Khi đứng trước một pho tượng trong chùa, bảo tàng, hay chỉ là một mặt đeo trong tay, có thể nhìn theo thứ tự sau:

1. Đứng lùi lại, nhìn toàn thể. Dáng tượng có vững không? Khối thân, đá, vầng lửa có cân với nhau không, hay vầng lửa quá to làm ngài như bị đè?
2. Nhìn tỷ lệ. Đầu, thân, tay có cân đối theo kiểu thân đồng tử không? Tượng làm vội thường có đầu quá to hoặc tay ngắn cụt.
3. Nhìn gương mặt. Vẻ phẫn nộ có đi cùng sự điềm tĩnh không? Một gương mặt tốt khiến người xem thấy nghiêm, không thấy sợ hay buồn cười.
4. Nhìn đôi mắt và răng. Nếu tượng theo mười chín tướng, hai mắt và hai nanh có làm rõ ràng không, hay mờ nhoè thành một khối?
5. Nhìn hai tay. Kiếm ở tay phải, dây ở tay trái. Ngón tay có được tạc tách bạch không, lưỡi kiếm có thẳng không?
6. Nhìn vầng lửa. Ngọn lửa có nhịp điệu, có lớp lang, hay chỉ là những hình răng cưa lặp lại máy móc?
7. Nhìn mặt sau và đế. Tượng làm cẩn thận thì mặt sau cũng được hoàn thiện, đế phẳng, không lộ vết keo hay khuôn đúc.

Bảng đánh giá tay nghề khi chọn tượng hoặc mặt đeo

Những sai lầm thường gặp khi chọn theo "nghệ thuật"

• Nhầm tranh Tây Tạng với Bất Động. Nhiều hộ pháp phẫn nộ trong tranh Tây Tạng có đầu lâu, nhiều tay, đứng trên thân người. Đó là những vị khác với hệ biểu tượng riêng, không phải Bất Động theo truyền thống Đông Á.
• Tin "tượng cổ" không giấy tờ. Tượng được giới thiệu là cổ vật Nhật Bản, giá rất cao, không rõ nguồn gốc, cần hết sức thận trọng. Mua bán cổ vật còn có thể vướng quy định pháp luật về di sản; nên hỏi luật sư hoặc chuyên gia giám định trước khi giao dịch lớn.
• Đánh đồng đắt với linh. Một pho tượng có tay nghề cao đáng giá về mặt nghệ thuật. Nhưng lòng thành và cách giữ gìn mới là điều quan trọng với người thờ.
• Chọn tượng quá lớn cho không gian nhỏ. Một pho Bất Động lớn trong phòng khách chật dễ tạo cảm giác nặng nề cho người trong nhà, nhất là trẻ nhỏ. Tượng vừa tầm mắt khi ngồi thường dễ chịu hơn.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Với tượng có giá trị lớn hoặc được giới thiệu là cổ, nên nhờ chuyên gia giám định cổ vật hoặc người làm bảo tàng xem trước. Với tượng gỗ lớn bị nứt, mối mọt, nên hỏi thợ phục chế tượng chuyên nghiệp thay vì tự trám keo. Với việc thờ tượng trong nhà, như vị trí đặt, cách làm lễ an vị, nên hỏi chư tăng ở chùa gần nhà.

Đến chùa hay bảo tàng có tượng Bất Động, nhớ hỏi trước khi chụp ảnh. Nhiều nơi cấm chụp trong chính điện hay với bảo vật, vừa vì tôn kính vừa vì đèn chớp làm hỏng màu tranh cũ.

Từ bảo tàng về căn nhà của mình

Không ai cần một kiệt tác để thờ kính hay đeo bên mình. Nhưng nhìn kỹ những tác phẩm tốt giúp mắt mình tinh hơn, để khi chọn một pho tượng nhỏ hay một mặt đeo, mình nhận ra đâu là sự tôn trọng hình tượng, đâu là đồ làm vội. Bài người tuổi Dậu thỉnh mặt Bất Động Minh Vương có thêm các lưu ý về chất liệu và cách đeo. Ai muốn so sánh vài kiểu tạc tượng khác nhau có thể xem mục tượng Phật trên Vật Phẩm Phong Thủy, và dùng bảng đánh giá ở trên để soi từng mẫu.

Câu hỏi thường gặp