Bất Động Minh Vương và cơn giận đời thường: nhận ra, dừng lại, chuyển hoá theo giáo lý cho người tuổi Dậu
Trả lời ngắn: hình tượng Bất Động Minh Vương có thể dùng như một tấm bản đồ để làm việc với cơn giận của chính mình: thanh kiếm là sự dứt khoát cắt chuỗi ý nghĩ đang bốc lên, sợi dây là việc giữ lại hành động trước khi nó gây hại, tảng đá là chỗ đứng vững không bị cuốn đi. Theo giáo lý nhà Phật, cơn giận cần được nhận ra và chuyển hoá, không phải kìm nén hay xả ra người khác. Khi cơn giận đã dẫn tới bạo lực hoặc làm hỏng đời sống, cần gặp chuyên gia tâm lý hay bác sĩ, không chỉ dựa vào tượng.
Người tuổi Dậu có Phật bản mệnh mang tướng phẫn nộ. Các bài trước đã giải thích vì sao vẻ dữ ấy là lòng từ chứ không phải sân hận. Bài này đi tiếp một bước: nếu Bất Động "giận phiền não thay cho chúng sinh", thì người đeo mặt ngài có thể học gì để đối xử với cơn giận rất đời thường của mình, lúc kẹt xe, lúc con không chịu học, lúc bị đồng nghiệp nói sau lưng.
Sân trong giáo lý nhà Phật: một trong ba độc
Giáo lý căn bản xếp sân, tức giận dữ và oán ghét, vào ba độc cùng với tham và si. Gọi là "độc" vì nó làm hại trước hết chính người mang nó. Người đang giận thì tim đập nhanh, suy nghĩ hẹp lại, lời nói dễ quá đà, và sau đó thường hối hận.
Giáo lý không bảo con người phải trở thành gỗ đá, không bao giờ có cảm xúc. Điều được dạy là nhận ra cơn giận khi nó vừa khởi, không để nó dẫn mình đi, và dần dần chuyển hoá gốc rễ của nó. Trong sáu hạnh ba la mật của Bồ Tát có hạnh nhẫn nhục, tức sức chịu đựng và bao dung; nhẫn ở đây không phải nuốt giận vào trong, mà là đủ vững để không bị cơn giận điều khiển.
Phẫn nộ của Minh Vương khác cơn giận của ta thế nào
Bài tướng phẫn nộ của Bất Động Minh Vương đã nói khá kỹ về điểm này. Tóm lại để dùng trong bài:
| Tiêu chí | Sân hận | Phẫn nộ của Minh Vương (theo giáo lý) | Sự kiên quyết lành mạnh |
|---|---|---|---|
| Xuất phát từ đâu | Bản ngã bị tổn thương | Trí tuệ và lòng thương | Hiểu rõ điều đúng, điều cần bảo vệ |
| Nhắm vào ai, cái gì | Con người cụ thể | Phiền não, không nhắm vào người | Hành vi, tình huống |
| Muốn đạt điều gì | Làm người kia đau, thắng thua | Giải thoát người đang mắc kẹt | Giải quyết vấn đề, giữ ranh giới |
| Sau khi qua đi | Mệt, hối hận, quan hệ tổn thương | Không để lại oán | Bình thản, quan hệ còn giữ được |
Người thường như chúng ta khó có thể có phẫn nộ của Minh Vương. Nhưng cột thứ ba, sự kiên quyết lành mạnh, thì học được. Đó là chỗ hình tượng Bất Động trở nên hữu ích: nó không dạy ta đừng bao giờ cứng rắn, mà dạy ta cứng rắn với cái đáng cứng rắn.
Đọc lại hình tượng như một bản đồ
Các chi tiết trên tượng đã được giải nghĩa trong bài giải mã hình tượng Bất Động Minh Vương. Ở đây ta mượn chúng làm ẩn dụ cho các bước làm việc với cơn giận. Đây là cách đọc để thực hành, không phải lời giải chính thức của kinh điển.
Tảng đá dưới chân: đứng vững trước đã
Ngài ngồi hay đứng trên tảng đá, không lay động. Bước đầu tiên khi cơn giận nổi lên không phải làm gì, mà là đứng yên. Không nói, không gõ phím, không bấm gửi tin nhắn.
Vầng lửa sau lưng: nhận ra năng lượng đang cháy
Lửa sau lưng Bất Động thường được giảng là lửa trí tuệ đốt phiền não. Với ta, đó là lúc nhận ra trong người đang nóng lên: mặt nóng, tay nắm chặt, hơi thở gấp. Gọi tên được nó, "mình đang giận", đã là một nửa việc.
Thanh kiếm: cắt chuỗi ý nghĩ
Cơn giận lớn lên nhờ những câu ta tự nói trong đầu: "nó cố tình", "lúc nào cũng vậy", "mình phải cho nó biết". Thanh kiếm là hình ảnh cắt đứt chuỗi câu ấy, quay về với hơi thở và sự việc thật.
Sợi dây quyên sách: giữ hành động lại
Sợi dây của ngài được giảng là để trói buộc những gì đang gây hại. Ở đây là trói lại lời nói và hành động của chính mình trong lúc chưa bình tĩnh, cho tới khi có thể nói điều cần nói một cách đàng hoàng.
Bài thực tập năm bước khi cơn giận khởi lên
- Dừng. Đặt điện thoại xuống, ngừng nói giữa câu nếu cần. Một câu như "để mình nghĩ chút đã" là đủ để có khoảng trống.
- Thở. Ba hơi thở chậm, chú ý vào hơi thở ra dài hơn hơi thở vào. Nếu đeo mặt Bất Động, có thể nắm nó trong tay như một điểm tựa.
- Gọi tên. Thầm nói: "đây là cơn giận". Nhận thấy nó trên thân: nóng ở mặt, nặng ở ngực, căng ở vai.
- Tách sự việc khỏi câu chuyện. Sự việc là gì, cụ thể và kiểm chứng được? Câu chuyện mình đang tự kể thêm là gì?
- Chọn hành động. Khi đã bình tĩnh lại, quyết định: cần nói gì, nói với ai, lúc nào. Có khi câu trả lời là không cần làm gì cả.
Thời gian cho năm bước có thể chỉ một phút, có khi phải vài giờ. Không có chuẩn nào bắt buộc. Quan trọng là thứ tự: bình tĩnh trước, hành động sau.
Ba tình huống cụ thể
Kẹt xe giờ tan tầm
Một anh tuổi Dậu bị xe khác chen ngang, phản xạ đầu tiên là bấm còi và muốn đuổi theo. Đây là lúc bước một quan trọng nhất: tay không rời tay lái, chân không nhấn ga thêm. Giận trên đường là thứ giận nguy hiểm nhất vì nó gắn với tốc độ và máy móc. Người lái xe kia không biết mình đang giận, còn mình thì đang tự đặt mình vào rủi ro.
Con không chịu làm bài
Một chị tuổi Dậu ngồi kèm con học lúc mười giờ tối, cả hai đều mệt. Con làm sai lần thứ ba, chị nghe tiếng mình bắt đầu gắt lên. Bước bốn giúp nhiều ở đây: sự việc là con chưa hiểu một dạng bài; câu chuyện mình tự kể là "con lười, sau này hỏng". Câu chuyện ấy làm cơn giận to hơn sự việc rất nhiều. Đôi khi việc đúng là cho cả hai đi ngủ và học tiếp sáng mai.
Bị nói sau lưng ở chỗ làm
Nghe tin đồng nghiệp nói không hay về mình, phản xạ là muốn trả đũa ngay trong nhóm chat. Sợi dây quyên sách là hình ảnh đúng lúc này: giữ tay lại, không gõ. Một ngày sau, nếu vẫn thấy cần, có thể nói chuyện riêng, bình tĩnh, dựa trên sự việc. Kiếm của Bất Động dành cho phiền não, không dành cho đồng nghiệp.
Những cách xử lý cơn giận nên tránh
- Kìm nén và giả vờ không sao. Cơn giận bị dồn xuống không biến mất, nó tích lại và bùng ra ở chỗ khác, thường là với người thân nhất.
- Xả bằng đập phá. Nhiều nhà tâm lý đã chỉ ra rằng đập đồ, đấm gối để "xả" không làm dịu cơn giận như người ta tưởng, mà có khi tập cho mình quen phản ứng mạnh hơn.
- Dùng tượng để trấn người mình đang giận. Quay mặt tượng về nhà người ta, hay cầu cho người kia gặp xui, là đi ngược hoàn toàn ý nghĩa của hình tượng.
- Đổ cho tuổi, cho vận. Câu "tuổi Dậu nóng tính" hay "năm nay xung tuổi nên dễ cáu" làm người ta buông trách nhiệm. Tính khí không do con giáp quyết định.
- Tự trách quá mức sau khi đã giận. Hối hận là tốt, nhưng dằn vặt dài ngày lại là một vòng phiền não khác. Nhận lỗi, sửa điều sửa được, rồi tiếp tục tập.
Hình ảnh mũi tên thứ hai
Trong kinh tạng Pali có một bài kinh thường được gọi là Kinh Mũi Tên. Đại ý: khi gặp điều khổ, người chưa tu tập như bị trúng một mũi tên, rồi lại tự bắn thêm mũi tên thứ hai bằng than vãn, oán giận; người có tu tập chỉ chịu mũi tên thứ nhất. Đây là diễn ý, không phải trích nguyên văn.
Áp vào cơn giận: lời nói khó nghe của người khác là mũi tên thứ nhất. Những gì ta tự nhai đi nhai lại trong đầu suốt cả buổi tối là mũi tên thứ hai, do chính ta bắn. Thanh kiếm của Bất Động có thể hiểu là thanh kiếm cắt đứt mũi tên thứ hai ấy trước khi nó chạm vào mình.
Thực tập mỗi ngày với mặt Bất Động
Không cần nghi lễ phức tạp. Một số cách đơn giản để hình tượng thành lời nhắc:
- Buổi sáng, trước khi đi làm, chạm vào mặt Phật và tự nhắc: hôm nay giữ tảng đá dưới chân.
- Buổi tối, nhìn lại một lần mình đã giận trong ngày: nó bắt đầu từ đâu, mình đã dừng được ở bước nào.
- Mỗi tuần một lần, nghĩ tới một người mình đang giận và thầm chúc người đó bình an. Lúc đầu khó, làm lâu sẽ thấy nhẹ.
Những thực tập này lấy từ tinh thần chung của nhà Phật về chánh niệm và từ tâm, không phải pháp riêng của Mật tông. Ai muốn đi vào thực hành Mật tông về Bất Động thì cần có thầy truyền.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Hình tượng và bài thực tập ở trên phù hợp với cơn giận bình thường của đời sống. Có những trường hợp vượt ra ngoài phạm vi ấy:
- Cơn giận dẫn tới đánh người, ném đồ vào người khác, hoặc doạ nạt người trong nhà: cần gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần, và người bị đe doạ cần được an toàn trước tiên. Khi có nguy hiểm tức thời, gọi 113. Khi trẻ em bị bạo hành, có thể gọi tổng đài bảo vệ trẻ em 111.
- Cáu gắt kéo dài nhiều tuần kèm mất ngủ, chán ăn, mất hứng thú: đó có thể là dấu hiệu của trầm cảm hay rối loạn khác, cần bác sĩ khám.
- Cơn giận đi kèm rượu bia: cần được tư vấn y tế, vì hai thứ cộng lại rất dễ dẫn tới tai nạn và bạo lực.
Đi gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý không mâu thuẫn với việc tin Phật. Chư tăng ở nhiều chùa cũng khuyên như vậy.
Giữ một điểm tựa nhỏ trên người
Một mặt Bất Động trên cổ không làm cơn giận biến mất. Nhưng nó có thể là một điểm tựa vật lý để tay tìm tới trong lúc nóng lên, và một lời nhắc rằng có một cách khác ngoài quát tháo. Người tuổi Dậu muốn chọn một mặt có nét khắc nghiêm mà không hung tợn, để nhìn vào thấy vững chứ không thấy sợ, có thể xem các mẫu Bất Động Minh Vương trên Vật Phẩm Phong Thủy, và nên chọn mặt nhỏ, cạnh mài tròn để cầm nắm hằng ngày không bị cấn tay.