Giải mã hình tượng Bất Động Minh Vương: thanh kiếm, sợi dây quyên sách, tảng đá, vầng lửa và đôi mắt khác nhau
Trả lời ngắn: tượng Bất Động Minh Vương có một bộ chi tiết khá cố định. Tay phải cầm kiếm, tượng trưng trí tuệ cắt đứt phiền não. Tay trái cầm sợi dây quyên sách, dùng để trói buộc ác niệm và kéo người lạc lối trở về. Ngài ngồi hoặc đứng trên tảng đá lớn, sau lưng là vầng lửa đốt sạch chướng ngại. Gương mặt phẫn nộ, đôi mắt mỗi bên nhìn một hướng, răng nanh một chiếc chĩa lên một chiếc chĩa xuống.
Nắm được những chi tiết này, người đeo mặt Bất Động sẽ thấy mỗi lần nhìn tượng là một lần đọc lại bài học, thay vì chỉ thấy một vẻ dữ dằn khó gần.
Thanh kiếm ở tay phải
Thanh kiếm là trí tuệ. Nó không nhằm vào con người, mà nhằm vào tham lam, sân hận, mê lầm trong chính tâm người. Nhiều tượng Nhật tạc kiếm dựng thẳng, mũi hướng lên, cầm chắc ở ngang hông phải.
Một biến thể nổi tiếng là kiếm có con rồng quấn quanh thân và đang ngậm mũi kiếm, gọi là kiếm Câu Lợi Ca La. Có khi rồng và kiếm được tạc riêng thành một tôn tượng, coi là biểu hiện của chính Bất Động. Trên mặt đeo nhỏ, chi tiết rồng quấn thường bị lược bỏ, chỉ còn thanh kiếm thẳng.
Sợi dây quyên sách ở tay trái
Quyên sách là sợi dây thòng lọng, trong nghệ thuật Ấn Độ xưa vốn là vũ khí bắt giữ. Trong tay Bất Động, nó mang hai nghĩa: trói lại những gì gây hại, và kéo về những ai đang trôi theo lầm lạc. Đầu dây thường có vòng hoặc móc nhỏ, có khi hai đầu gắn chày kim cương.
Kiếm và dây đi cùng nhau tạo thành một cặp: một bên cắt bỏ, một bên giữ lại. Đây cũng là cách người tu nhìn tâm mình, cắt điều xấu mà không buông bỏ chính mình.
Tảng đá dưới chân
Ngài ngồi hoặc đứng trên một khối đá thô, gọi là bàn thạch. Đá là hình ảnh trực tiếp nhất của chữ bất động: nặng, vững, gió bão không lay. Ở nhiều tượng Nhật, khối đá được tạc nhiều tầng góc cạnh, khác hẳn toà sen mềm mại của tượng Phật, Bồ Tát.
Chi tiết này dễ nhận nhất trên mặt đeo. Nếu thấy một vị tướng phẫn nộ ngồi trên toà sen hay lưng thú, đó có thể là một Minh Vương khác chứ không phải Bất Động.
Vầng lửa sau lưng
Hào quang của Bất Động không phải vòng tròn hiền hoà, mà là ngọn lửa bùng cháy. Trong truyền thống Nhật, ngọn lửa này thường được tạc thành hình những chiếc lông vũ cong như cánh chim Ca Lâu La, tức chim thần Garuda, nên có tên gọi lửa Ca Lâu La.
Lửa ở đây đốt phiền não và chướng ngại. Cũng vì gắn với lửa mà ngài thường là bản tôn của nghi lễ hộ ma, nghi lễ dâng cúng vào lửa trong Mật tông. Đó là nghi lễ do người có truyền thừa thực hiện trong chùa, không phải việc nên bắt chước đốt lửa ở nhà.
Gương mặt: mắt, răng và bím tóc
Tượng Bất Động theo mẫu phổ biến ở Nhật có những đặc điểm sau:
- Hai mắt khác nhau: một mắt mở to nhìn lên, một mắt nheo nhìn xuống. Có cách giảng là nhìn thấu cả trên lẫn dưới, không sót ai.
- Răng nanh: một chiếc chĩa lên từ hàm dưới, một chiếc chĩa xuống từ hàm trên, thường ở hai bên khoé miệng đối nhau.
- Lông mày nhíu, trán nhăn, môi mím, biểu lộ quyết tâm chứ không phải hận thù.
- Một bím tóc thả xuống bên vai trái. Có tượng có hình hoa sen nhỏ trên đỉnh đầu.
Không phải tượng nào cũng đủ những chi tiết này. Tượng cổ hơn có khi hai mắt cùng mở to. Mặt đeo nhỏ thì thường chỉ giữ được kiếm, dây, lửa và tảng đá.
Màu da và thân hình
Trong tranh, Bất Động thường có thân màu xanh sẫm hoặc đen, có khi màu đỏ hay vàng tuỳ biến thể. Thân hình thường đầy đặn như thân một cậu bé hầu, chứ không vạm vỡ cơ bắp như võ tướng. Có cách giảng rằng hình dáng ấy thể hiện tinh thần phụng sự: ngài là sứ giả, người làm việc thay Như Lai.
Màu da không phải tiêu chí với tượng đá, gỗ hay kim loại. Mặt đeo bằng thạch anh tím hay đồng vàng vẫn có thể là Bất Động nếu có đủ kiếm, dây, đá và lửa.
Tượng ngồi và tượng đứng
Bất Động được tạc ở cả hai tư thế. Tượng ngồi thường ngồi vững trên tảng đá, một chân buông, gợi sự an trụ không lay chuyển. Tượng đứng thì hai chân dang vững trên đá, thân hơi nghiêng về phía trước, gợi sự sẵn sàng hành động để cứu giúp. Hai tư thế không hơn kém nhau, chỉ nhấn vào hai mặt của cùng một phẩm chất.
Với mặt đeo, tư thế ngồi phổ biến hơn vì bố cục gọn, vừa khung hình chữ nhật. Tượng thờ cỡ lớn thì có cả hai. Khi thỉnh tượng để bày trên kệ, nên xem tượng đứng có đế rộng và chắc không, vì dáng đứng cao dễ đổ hơn dáng ngồi.
Kiểm nhanh mặt đeo có đúng là Bất Động không
| Chi tiết | Có ở Bất Động | Nếu thiếu |
|---|---|---|
| Kiếm tay phải | Gần như luôn có | Hỏi lại người bán, có thể là vị khác |
| Dây tay trái | Thường có | Mặt nhỏ có khi bị lược, chấp nhận được |
| Tảng đá dưới chân | Đặc trưng | Nếu là toà sen hay lưng thú thì nên nghi |
| Vầng lửa sau lưng | Đặc trưng | Hào quang tròn trơn thì nên nghi |
Khi xem các mẫu tại mục Phật bản mệnh trên Vật Phẩm Phong Thủy, có thể dùng bảng này để đối chiếu mẫu tuổi Dậu, và xin ảnh cận nếu chi tiết chưa rõ.