Bất Động Minh Vương và các vị hộ pháp trong chùa Việt: giống, khác, và cách bày tượng ở nhà cho đúng tinh thần
Trả lời ngắn: vào chùa Việt, người ta thường gặp hai pho hộ pháp lớn là Khuyến Thiện và Trừng Ác, cùng tượng Vi Đà Hộ Pháp cầm chày. Các vị này giống Bất Động Minh Vương ở vai trò bảo vệ chánh pháp và ở vẻ uy nghi, nhưng khác về nguồn gốc: hộ pháp thường được hiểu là chư thiên, thần tướng quy y Phật; còn Bất Động là Minh Vương, được xem là biểu hiện của chính Phật trong Mật tông. Bày tượng Bất Động ở nhà nên theo tinh thần thờ Phật, không theo kiểu đặt thần giữ cửa.
So sánh này giúp người Việt đặt Bất Động vào đúng chỗ trong hiểu biết vốn có của mình, thay vì gán cho ngài vai trò của một vị thần trấn trạch.
Hộ pháp trong chùa Việt là những ai
Ở nhiều chùa miền Bắc, ngay gian tiền đường có hai pho tượng lớn đứng đối nhau, mặc giáp trụ:
- Khuyến Thiện: gương mặt hiền hơn, tượng trưng cho việc khuyến khích điều lành.
- Trừng Ác: gương mặt dữ, mắt trợn, tượng trưng cho việc răn đe điều ác.
Dân gian còn gọi hai vị là ông Thiện, ông Ác. Cách đặt tên này cho thấy người Việt đã hiểu rất rõ một ý: vẻ hiền và vẻ dữ là hai cách cùng phục vụ điều thiện.
Ngoài ra, nhiều chùa thờ Vi Đà Hộ Pháp, một vị tướng trẻ mặc giáp, cầm chày kim cương hoặc gậy hàng ma, thường đứng ở chính điện quay mặt về phía tượng Phật. Một số chùa còn có Già Lam Chân Tể hay Tứ Thiên Vương. Cách bài trí khác nhau theo vùng và theo từng chùa.
Giống nhau: uy nghi để bảo vệ
Bất Động và các vị hộ pháp cùng chia sẻ một tinh thần: sức mạnh được dùng để giữ gìn điều tốt và ngăn điều xấu. Cả hai đều có vẻ uy nghi khác hẳn sự hiền hậu của tượng Phật, Bồ Tát. Cả hai cũng đều thường bị hiểu nhầm thành thần dữ cần kiêng sợ.
Người Việt đã quen nhìn ông Ác trong chùa mà không sợ. Cũng có thể nhìn Bất Động với cùng thái độ bình thản ấy.
Khác nhau: nguồn gốc và vị trí
| Điểm so sánh | Hộ pháp chùa Việt | Bất Động Minh Vương |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Chư thiên, thần tướng quy y bảo vệ Phật pháp | Minh Vương trong Mật tông, thân giáo lệnh của Đại Nhật |
| Trang phục | Giáp trụ võ tướng | Áo vải đơn giản, thân trần một phần |
| Vật cầm | Chày, gậy, giáo, kiếm tuỳ tượng | Kiếm và dây quyên sách |
| Chỗ đứng trong chùa | Tiền đường, hai bên cửa, hoặc trước tượng Phật | Điện riêng hoặc trong bố cục Mật tông |
| Mức độ quen thuộc ở Việt Nam | Rất quen | Ít quen, chủ yếu qua mặt đeo, tượng nhập |
Điểm khác quan trọng nhất là hạng tôn tượng. Hộ pháp đứng ngoài để giữ cửa; Minh Vương được xem như một mặt của Phật. Vì vậy, đặt tượng Bất Động như một ông thần giữ cửa là hạ thấp hình tượng so với cách truyền thống của ngài nhìn nhận.
Bày tượng Bất Động ở nhà: theo tinh thần thờ Phật
Những gợi ý sau dựa trên cách bày tượng Phật chung, áp dụng cho Bất Động:
- Đặt trên kệ hoặc bàn thờ sạch, cao ngang tầm mắt trở lên. Không đặt dưới sàn, trên nóc tủ giày, gần thùng rác.
- Nếu nhà có bàn thờ Phật, tượng Bất Động có thể đặt ở hàng thấp hơn tượng Phật chính, hoặc một bên.
- Nếu chỉ thờ riêng Bất Động, đặt chính giữa kệ, trước có chén nước và chút hoa.
- Tượng nặng phải có kệ chắc, bắt vít vào tường, dán đế chống trượt, nhất là nhà có trẻ nhỏ.
Đừng quay tượng về nhà người khác
Có thói quen đặt tượng phẫn nộ ở cửa, quay ra đường hay về nhà đối diện để chặn điều xấu. Với hộ pháp trong chùa, vị trí ở tiền đường có ý nghĩa canh giữ đạo tràng. Còn ở nhà dân, quay một tượng mắt trợn, cầm kiếm về phía hàng xóm dễ bị hiểu là khiêu khích, và trái với ý nghĩa kiếm của Bất Động nhắm vào phiền não của chính mình.
Hướng tượng tốt nhất là hướng mà người trong nhà nhìn vào hằng ngày, để tượng làm đúng việc của nó: nhắc mình giữ tâm vững. Tục Phật bản mệnh cho rằng Bất Động ứng với chính Tây; ai muốn theo thì có thể đặt tượng ở phía tây căn phòng, nhưng không cần vì hướng mà chọn chỗ chật chội, ẩm thấp.
Không đặt tượng phẫn nộ trong phòng trẻ nhỏ
Trẻ nhỏ có thể sợ những gương mặt dữ, nhất là khi tỉnh dậy giữa đêm trong phòng tối. Đây là phản ứng bình thường, không liên quan tới chuyện vía. Nếu người lớn tuổi Dậu muốn thờ tượng, nên đặt ở phòng khách hay phòng thờ; trẻ có thể làm quen dần khi được kể về ý nghĩa của tượng vào ban ngày.
Một cách nhìn quen thuộc mà mới
Người Việt vốn đã có sẵn hình ảnh ông Thiện, ông Ác để hiểu rằng vẻ dữ có thể phục vụ điều lành. Bất Động là một bước xa hơn: vẻ dữ ấy không đến từ một vị thần bên ngoài, mà được xem là sức mạnh của chính trí tuệ. Ai muốn tìm tượng nhỏ hợp với kệ thờ trong nhà có thể tham khảo các mẫu Bất Động Minh Vương trên Vật Phẩm Phong Thủy và hỏi kỹ kích thước, trọng lượng trước khi thỉnh.