Văn Thù, Văn Xương hay Khổng Tử: cha mẹ cầu việc học cho con nên hiểu gì trước khi thỉnh tượng, đi lễ

Trả lời ngắn: Văn Thù là Bồ Tát trí tuệ của đạo Phật, Văn Xương Đế Quân là vị thần coi việc văn chương khoa cử trong Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, còn Khổng Tử là người thầy được Nho giáo tôn vinh, thờ ở Văn Miếu. Ba truyền thống khác nhau về nguồn gốc và ý nghĩa, dù đều được người Việt tìm đến mùa thi. Cha mẹ có thể đi lễ hay thỉnh vật phẩm cho con, nhưng nên hiểu mình đang làm gì, và nhớ rằng thứ con cần nhất là được ngủ đủ, ăn đủ và không bị đặt thêm gánh nặng.

Mùa thi và những chuyến đi lễ

Mỗi mùa thi, nhiều gia đình Việt có một lịch trình quen thuộc: đến Văn Miếu thắp hương, mua một tháp Văn Xương đặt lên bàn học, và nếu con tuổi Mão thì thỉnh thêm mặt Văn Thù. Tất cả xuất phát từ lòng thương con. Nhưng khi ba truyền thống trộn vào nhau mà không ai giải thích, cha mẹ dễ rơi vào hai cái bẫy: tốn tiền vào những thứ trùng lặp, và vô tình truyền cho con cảm giác rằng kết quả thi phụ thuộc vào thần linh nhiều hơn vào chính mình.

Bảng so sánh ba truyền thống

Bảng trên đơn giản hoá cho dễ nhìn. Trong lịch sử, ba truyền thống ảnh hưởng qua lại rất nhiều, và ở Việt Nam có lúc người ta thờ cả Phật, cả Khổng Tử, cả thần linh trong cùng một khu vực. Nhưng khi tự mình chọn, biết rõ gốc của từng thứ vẫn tốt hơn.

Văn Thù: trí tuệ không chỉ để thi

Trí tuệ mà Văn Thù tượng trưng, như đã bàn trong bài Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát là ai, là khả năng thấy đúng, không phải khả năng làm bài nhanh. Đạo Phật không có vị Bồ Tát chuyên lo chuyện thi cử. Khi cha mẹ thỉnh mặt Văn Thù cho con, ý nghĩa đẹp nhất là gửi gắm mong muốn con học để hiểu, học để sống tử tế, và có đủ sáng suốt để không bị cuốn theo đám đông. Trẻ tuổi Mão đeo mặt Văn Thù theo tục bản mệnh; trẻ tuổi khác vẫn có thể được kể về Văn Thù như một hình mẫu.

Đưa con đi lễ Văn Thù ở chùa

Nếu muốn con biết mặt Văn Thù, hãy đưa con đến một ngôi chùa có bộ Thích Ca tam tôn, chỉ cho con vị cưỡi sư tử bên cạnh Đức Phật. Cách nhận ra tượng trên điện đã có trong bài Văn Thù trong chùa Việt. Một buổi ngắm tượng, nghe kể chuyện Văn Thù đến thăm cư sĩ Duy Ma Cật, có thể để lại trong con ấn tượng về trí tuệ sâu hơn mọi lời chúc thi đỗ. Đi vào buổi sáng ngày thường, chùa vắng, con được hỏi han thoải mái hơn là chen giữa ngày rằm.

Văn Xương và chiếc tháp trên bàn học

Văn Xương Đế Quân xuất phát từ tín ngưỡng thờ sao Văn Xương của Trung Hoa, về sau được nhân cách hoá thành một vị thần coi việc học hành, khoa cử, được Đạo giáo thờ phụng. Tháp Văn Xương là vật phẩm phong thuỷ gắn với vị thần này, thường là một ngọn tháp nhiều tầng bằng đá, đồng hoặc gỗ, đặt trên bàn học.

Cần nói thẳng: tháp Văn Xương là vật phẩm phong thuỷ, không phải đồ thờ Phật giáo. Việc nó giúp học tốt hơn là quan niệm của phong thuỷ dân gian, chưa có gì kiểm chứng. Nếu gia đình thích, đặt một ngọn tháp nhỏ trên bàn học như một lời chúc là chuyện bình thường. Chỉ nên tránh đặt chung trên một kệ với tượng Phật, vì hai thứ thuộc hai hệ ý nghĩa khác nhau.

Lưu ý an toàn với tháp trên bàn học

• Tháp có chóp nhọn, cạnh sắc thì không đặt ở mép bàn trẻ nhỏ hay chồm người.
• Tháp đá, tháp đồng nặng; đặt ở góc trong, trên mặt phẳng, không đặt trên kệ treo phía trên đầu trẻ.
• Tháp có nhiều chi tiết nhỏ dễ gãy rời, không để trong tầm tay trẻ dưới ba tuổi.

Khổng Tử và Văn Miếu: thầy chứ không phải thần

Khổng Tử là một con người có thật, sống ở nước Lỗ thời Xuân Thu, được Nho giáo tôn là bậc thầy của muôn đời. Văn Miếu ở Hà Nội và nhiều văn miếu, văn chỉ ở các địa phương thờ Khổng Tử cùng các bậc hiền triết Nho gia. Việc học sinh đến Văn Miếu trước kỳ thi là một nét văn hoá: tỏ lòng kính trọng truyền thống hiếu học, và tự nhắc mình phải xứng đáng.

Có một thói quen từng rất phổ biến là xoa đầu rùa đội bia tiến sĩ để cầu đỗ. Nay các bia đã được rào chắn để bảo vệ di sản, và chạm vào là làm hại di tích. Nếu đưa con đến Văn Miếu, đây là cơ hội tốt để kể cho con nghe những tấm bia ấy ghi tên những người đã đỗ đạt bằng bao năm khổ học, chứ không phải bằng việc xoa đầu rùa.

Các bước đi lễ, thỉnh vật phẩm mùa thi cho đúng

1. Hỏi con trước. Con có muốn đi không, có thích đeo mặt dây không. Một đứa trẻ bị kéo đi lễ trong khi muốn ở nhà ôn bài sẽ thấy đó là áp lực.
2. Chọn một nơi, không chạy nhiều nơi. Đi Văn Miếu, đi chùa, đi đền liên tiếp trong một tuần trước thi làm con mệt và cha mẹ cũng mệt.
3. Chọn một vật phẩm nếu muốn. Mặt Văn Thù cho con tuổi Mão, hoặc một tháp nhỏ trên bàn học. Không cần cả hai.
4. Nói với con về ý nghĩa. Kể cho con nghe Văn Thù là ai, Khổng Tử dạy gì, rằng những thứ này là lời chúc chứ không phải bảo đảm.
5. Đặt trọng tâm vào sức khoẻ. Lịch ngủ, bữa ăn, giờ nghỉ của con quan trọng hơn bất kỳ nghi lễ nào.
6. Chuẩn bị cho mọi kết quả. Trước kỳ thi, nói rõ với con rằng dù kết quả thế nào, bố mẹ vẫn ở bên. Câu nói ấy có sức nâng đỡ lớn hơn mọi lá bùa.

Ví dụ tình huống

Bé Na tuổi Mão chuẩn bị thi vào lớp mười

Mẹ bé Na định đưa con đi ba nơi trong một ngày cuối tuần trước thi. Bé Na mệt và lo. Cách điều chỉnh: chọn một buổi sáng sớm, đến ngôi chùa gần nhà, mẹ con cùng thắp hương rồi về nghỉ. Tối đó, mẹ tặng Na một mặt Văn Thù nhỏ, dặn con đây là lời chúc con bình tĩnh khi làm bài. Không có lời nào kiểu "đeo vào là đỗ".

Anh Quân muốn mua tháp Văn Xương đắt tiền cho con

Người bán nói tháp bằng đá quý, đặt đúng hướng văn xương thì đỗ đại học. Anh Quân phân vân. Câu hỏi nên tự đặt: số tiền ấy có thể dùng cho gì khác giúp con trực tiếp hơn, như một khoá học bổ trợ, một chiếc đèn bàn tốt, một chiếc ghế đúng tư thế. Nếu vẫn muốn, một tháp nhỏ giá vừa phải đã đủ làm lời chúc.

Đừng biến tín ngưỡng thành áp lực

Có những câu nói của người lớn tưởng là động viên mà thật ra đè nặng lên trẻ: "Mẹ đã đi lễ cho con rồi, con phải đỗ"; "Bố mua tháp đắt tiền thế, thi trượt là phí". Đứa trẻ nghe vậy sẽ thấy mình mắc nợ cả thần linh lẫn cha mẹ. Tinh thần của Văn Thù là trí tuệ, tức là sự sáng suốt và nhẹ nhõm; tinh thần của Khổng Tử là học để thành người. Cả hai đều không đặt kết quả thi lên trên con người.

Sai lầm thường gặp

• Bày tượng Phật, tháp Văn Xương, tượng thần tài chen chúc trên cùng kệ bàn học.
• Gọi tháp Văn Xương là đồ Phật giáo, hoặc gọi Văn Thù là thần thi cử.
• Cho trẻ nhỏ đeo mặt dây quá nhỏ, dây bền không có khoá tự bung, rồi để trẻ đeo cả khi ngủ hoặc chơi.
• Chạm, xoa, leo trèo lên di tích ở Văn Miếu để cầu may.
• Cho con đi lễ thay vì ngủ vào đêm trước ngày thi.
• Đổ lỗi cho vật phẩm khi con thi không như mong đợi, rồi mua thứ khác.

Với trẻ nhỏ: an toàn trước, ý nghĩa sau

Mặt dây cho trẻ cần đủ lớn để không nuốt được, dây có khoá an toàn tự bung khi bị kéo mạnh, và tháo ra khi trẻ ngủ hoặc chơi thể thao. Trẻ dưới tuổi đi học tốt nhất không đeo; có thể cất mặt Văn Thù trong một hộp nhỏ đặt trên kệ cao trong phòng. Chuyện thỉnh tượng cho trẻ còn được bàn trong bài thần chú Văn Thù năm chữ, ở mục dành cho trẻ em.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Con lo âu đến mất ngủ, đau bụng, khóc nhiều trước kỳ thi: nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý học đường. Con học mãi không tiến bộ: trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn. Muốn hiểu sâu về Văn Thù và cách tụng niệm: hỏi một vị thầy trong chùa. Muốn tìm hiểu về Văn Miếu và truyền thống khoa cử: các bảo tàng và nhà nghiên cứu lịch sử là nguồn đáng tin.

Nếu muốn một vật nhỏ làm lời chúc

Gia đình chọn tháp Văn Xương làm lời chúc cho góc học có thể xem các mẫu tháp Văn Xương tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, ưu tiên mẫu nhỏ, đế vững, không có chóp quá nhọn. Còn nếu con tuổi Mão và gia đình theo Phật, một mặt Văn Thù đơn giản là đủ. Cả hai chỉ là lời chúc, phần còn lại là sự đồng hành bình tĩnh của cha mẹ.

Câu hỏi thường gặp