Kiếm, kinh và sư tử xanh: giải nghĩa từng chi tiết trên tượng Văn Thù Bồ Tát và các biến thể
Trả lời ngắn: trên tượng Văn Thù, thanh kiếm tượng trưng cho trí tuệ cắt đứt vô minh, cuốn kinh là trí tuệ Bát Nhã, sư tử là uy lực của chánh pháp, dáng trẻ trung là sự tươi mới của hiểu biết. Tây Tạng thường tạc kiếm có lửa và kinh đặt trên hoa sen xanh; Nhật Bản có dáng đồng tử năm búi tóc. Biết các chi tiết này giúp nhận đúng Văn Thù và phân biệt với những vị cũng cầm kiếm.
Thanh kiếm: cắt chứ không giết
Kiếm trong tay Văn Thù thường dựng thẳng hoặc giơ cao qua đầu. Trong nghệ thuật Tây Tạng, lưỡi kiếm có ngọn lửa ở đầu, gợi ánh sáng trí tuệ đốt tan bóng tối. Ý nghĩa nhất quán trong mọi truyền thống: kiếm để cắt đứt vô minh, tức sự không thấy rõ, và những trói buộc như tham, sân, chấp ngã. Không có cách giải thích chính thống nào coi kiếm này là vũ khí trừ người hay chém kẻ thù.
Một chi tiết hay: kiếm có hai lưỡi, cắt cả hai chiều. Nhiều người giảng rằng trí tuệ thật cắt cả mê lầm của người khác lẫn mê lầm của chính mình. Đây là cách giảng mang tính gợi mở, đáng suy ngẫm hơn là một ghi chép kinh điển.
Cuốn kinh: trí tuệ Bát Nhã
Vật cầm ở tay trái thường là một cuốn kinh dạng bó lá buông hoặc dạng sách, được hiểu là kinh Bát Nhã Ba La Mật, dòng kinh nói về trí tuệ đưa sang bờ giác. Trong tượng Đông Á, cuốn kinh có khi nằm trực tiếp trong tay, có khi đặt trên một hoa sen. Kiếm và kinh đi đôi: kinh là hiểu biết, kiếm là hành động dứt khoát dựa trên hiểu biết ấy. Có hiểu mà không dám cắt bỏ thì hiểu cũng vô ích; dám cắt mà không hiểu thì dễ cắt nhầm.
Hoa sen xanh trong tượng Tây Tạng
Tượng và tranh Văn Thù Tây Tạng thường cho tay trái cầm cuống một bông sen xanh, tiếng Phạn là utpala, nở ra ngang vai, trên đó đặt cuốn kinh. Sen xanh utpala là loài súng nở vào ban đêm hoặc lúc tờ mờ, được dùng làm biểu tượng của trí tuệ nở ra giữa tối tăm. Thấy một tượng Bồ Tát ngồi kiết già, tay phải giơ kiếm lửa, tay trái cầm cuống sen có kinh trên vai, đó gần như chắc chắn là Văn Thù theo phong cách Tây Tạng.
Sư tử xanh
Văn Thù thường cưỡi sư tử. Trong văn hoá Phật giáo, lời Phật giảng được ví như tiếng gầm sư tử, khiến muông thú im bặt, tức mọi tà kiến phải lặng. Sư tử vì vậy là biểu tượng uy lực của chánh pháp. Màu xanh của sư tử trong tranh tượng Đông Á có nhiều cách giải thích, chưa có câu trả lời thống nhất; nhiều người cho rằng màu xanh chỉ để phân biệt với sư tử vàng đời thường và tạo vẻ siêu phàm.
Sư tử dưới chân Văn Thù thường được tạc hiền lành, đôi khi đang quay đầu nhìn lên. Đó là hình ảnh sức mạnh đã được thuần phục bởi trí tuệ, gợi ý rằng năng lượng mạnh mẽ trong mình cần được trí tuệ dẫn dắt.
Dáng đồng tử và năm búi tóc
Ở Nhật Bản có hình tướng Văn Thù dạng đồng tử, tóc búi thành năm chỏm, gọi là Ngũ Kế Văn Thù. Con số năm được giải thích theo Mật giáo là năm trí của Phật. Ở Trung Hoa và Việt Nam, Văn Thù thường được tạc với gương mặt trẻ, không râu, thân hình thanh mảnh. Dáng trẻ ấy nhắc rằng trí tuệ không phụ thuộc tuổi tác: một đứa trẻ có thể nói câu sáng suốt hơn người lớn, và người già vẫn có thể giữ tâm học hỏi như thuở nhỏ.
Hình tướng phẫn nộ trong Mật giáo Tây Tạng
Phật giáo Tây Tạng có Yamāntaka, tượng mặt trâu, nhiều đầu nhiều tay, dáng dữ dội, được xem là hình tướng phẫn nộ của Văn Thù. Tên gọi nghĩa là người chiến thắng Diêm Vương, tức chiến thắng cái chết, vượt khỏi vòng sinh tử. Tượng này thuộc các pháp tu Mật tông cao, thường không dùng làm tượng thờ phổ thông. Người mua tượng Tây Tạng không nên lấy hình tướng phẫn nộ làm tượng bản mệnh cho tuổi Mão nếu chưa hiểu rõ, và cũng không nên sợ hãi khi thấy nó, vì vẻ dữ chỉ là cách diễn đạt sức mạnh của trí tuệ.
Bảng phân biệt các vị cầm kiếm
| Vị | Đặc điểm kèm theo kiếm |
|---|---|
| Văn Thù | Cầm kinh hoặc sen có kinh, cưỡi sư tử, dáng trẻ |
| Hư Không Tạng | Cầm ngọc như ý trên sen, ngồi tòa sen |
| Bất Động Minh Vương | Mặt phẫn nộ, tay trái cầm dây, sau lưng vầng lửa, ngồi trên đá |
| Thiên Thủ Quán Âm | Kiếm chỉ là một trong nhiều pháp khí trên nhiều tay |
Như ý thay cho kiếm
Ở một số tượng Trung Hoa và Việt Nam, Văn Thù không cầm kiếm mà cầm cây như ý, một vật có đầu cong như đám mây hay nấm linh chi. Như ý vốn là vật cầm tay của người giảng kinh thời xưa, sau thành biểu tượng của sự toại nguyện. Khi Văn Thù cầm như ý, ý nhấn vào vai trò người giảng pháp hơn là người cắt mê lầm. Gặp tượng như vậy vẫn là Văn Thù, nhận ra nhờ sư tử dưới chân.
Tượng đẹp là tượng giữ được thần
Một tượng Văn Thù làm tốt không chỉ đủ chi tiết mà còn có thần thái: gương mặt tĩnh mà sáng, tay cầm kiếm chắc mà không căng, sư tử uy mà hiền. Khi chọn tượng hay mặt dây, nhìn tổng thể trước, chi tiết sau. Ai muốn so các mẫu có sư tử, kiếm, kinh rõ nét có thể xem các mẫu tượng tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, chú ý xem kiếm và kinh có bị đúc nhoè hay không.