Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát là ai: vị Bồ Tát đại trí, tên gọi, hình tượng và đạo tràng Ngũ Đài Sơn
Trả lời ngắn: Văn Thù Sư Lợi, tiếng Phạn là Mañjuśrī, là vị Bồ Tát tượng trưng cho trí tuệ trong Phật giáo Đại thừa, thường được tạc tay phải cầm kiếm, tay trái cầm kinh hoặc hoa sen đỡ kinh, cưỡi sư tử xanh. Người Hoa coi Ngũ Đài Sơn là đạo tràng của ngài. Trong tục Phật bản mệnh, ngài được xếp cho người tuổi Mão, nhưng đó là tập tục dân gian, còn trí tuệ mà ngài biểu trưng thì dành cho tất cả mọi người.
Tên gọi và cách dịch
Mañjuśrī ghép từ mañju, nghĩa là dịu dàng, đẹp đẽ, và śrī, nghĩa là cát tường, vinh hiển. Người Hán dịch nghĩa là Diệu Cát Tường, phiên âm là Văn Thù Sư Lợi hay Mạn Thù Thất Lợi. Người Việt quen gọi tắt là Văn Thù. Ngài còn có danh hiệu Mañjughoṣa, nghĩa là âm thanh dịu dàng, gợi ý rằng trí tuệ chân thật thường nói bằng giọng hiền chứ không bằng giọng gay gắt.
Điều thú vị là trong tên một vị Bồ Tát của trí tuệ không có chữ nào nghĩa là thông minh hay sắc bén. Cái tên nhấn vào sự dịu dàng và tốt lành. Đó là một cách nhắc rằng trí tuệ trong đạo Phật đi liền với lòng từ.
Hình tượng quen thuộc
Văn Thù thường mang dáng Bồ Tát trẻ, gương mặt thanh tú, đầu đội mão báu hoặc búi tóc thành năm chỏm. Tay phải giơ kiếm, tay trái cầm cuốn kinh hoặc cành hoa sen trên có đặt kinh. Ngài ngồi trên lưng sư tử, thường được tô màu xanh, nên có tên gọi Văn Thù cưỡi thanh sư. Mỗi chi tiết đều có ý nghĩa riêng: kiếm cắt mê lầm, kinh là trí tuệ Bát Nhã, sư tử là uy lực của chánh pháp.
Dáng trẻ của Văn Thù không phải ngẫu nhiên. Trong nhiều kinh, ngài được gọi là Văn Thù Sư Lợi Pháp Vương Tử, tức người con của vua pháp, ý nói người kế thừa trí tuệ của Phật. Vẻ trẻ trung cũng gợi sự tươi mới của hiểu biết không bị cũ mòn.
Tứ đại Bồ Tát và đạo tràng
Phật giáo Trung Hoa tôn bốn vị Bồ Tát lớn, mỗi vị ứng với một phẩm chất và một ngọn núi đạo tràng: Quán Âm đại bi ở Phổ Đà Sơn, Văn Thù đại trí ở Ngũ Đài Sơn, Phổ Hiền đại hạnh ở Nga Mi Sơn, Địa Tạng đại nguyện ở Cửu Hoa Sơn. Ngũ Đài Sơn ở tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, có năm đỉnh núi bằng phẳng như năm đài, là nơi tập trung rất nhiều chùa cổ và đã được UNESCO ghi danh là di sản thế giới.
Cách gắn mỗi Bồ Tát với một ngọn núi là truyền thống của Phật giáo Trung Hoa, phản ánh tín ngưỡng hành hương. Kinh điển Ấn Độ gốc không nói như vậy, nhưng truyền thống ấy đã ăn sâu và lan sang cả Việt Nam qua sách vở và chuyện kể.
Văn Thù trong các truyền thống
Ở Trung Hoa, Nhật Bản, Việt Nam, Văn Thù thường xuất hiện cùng Phổ Hiền hai bên đức Phật. Ở Tây Tạng, ngài là một trong ba vị hộ chủ cùng Quán Âm và Kim Cang Thủ: Quán Âm là từ bi, Văn Thù là trí tuệ, Kim Cang Thủ là sức mạnh. Phật giáo Tây Tạng còn có hình tướng phẫn nộ gắn với Văn Thù, mặt trâu nhiều tay, gọi là Yamāntaka, nghĩa là kẻ chiến thắng thần chết. Người mua tượng Tây Tạng nên biết điều này để khỏi ngạc nhiên.
Trí tuệ trong đạo Phật là gì
Trí tuệ mà Văn Thù biểu trưng là Bát Nhã, tiếng Phạn prajñā: cái thấy rõ bản chất vô thường, duyên sinh của mọi sự, không bị dính mắc vào bản ngã. Nó khác với trí thông minh hay kiến thức tích luỹ. Một người học giỏi, đỗ đạt cao vẫn có thể rất mê lầm trong cách sống; một người ít chữ vẫn có thể sống rất sáng suốt. Hiểu điều này giúp tránh việc biến Văn Thù thành vị thần chuyên lo thi cử.
Vì sao tuổi Mão gắn với Văn Thù
Trong bộ tám vị Phật bản mệnh, mười hai con giáp được xếp vào tám phương. Mão ở chính Đông và được xếp với Văn Thù. Cách xếp này phổ biến trong tín ngưỡng dân gian Nhật Bản rồi lan rộng qua ngành vật phẩm. Không có kinh điển nào nói người tuổi Mão thuộc riêng về Văn Thù. Người tuổi Mão có thể coi việc thỉnh Văn Thù là chọn trí tuệ làm điều mình muốn nuôi dưỡng, một lựa chọn đẹp, nhưng không phải định mệnh.
Đạo tràng Văn Thù trong lòng mỗi người
Không phải ai cũng có dịp tới Ngũ Đài Sơn. Nhưng tinh thần của đạo tràng Văn Thù có thể tạo ra ở nhà: một góc đọc sách sạch sẽ, một giờ cố định mỗi ngày để đọc chậm và suy nghĩ, một thói quen hỏi lại điều mình tin trước khi chia sẻ lên mạng. Đó là cách thực hành trí tuệ mà ai cũng làm được, không cần tới tượng đắt tiền.
- Đọc chậm một trang kinh hay một trang sách hay mỗi ngày.
- Khi gặp tin gây sốc, tìm nguồn gốc trước khi tin.
- Khi tranh luận, nghe hết ý người khác rồi mới đáp.
Thỉnh tượng Văn Thù
Tượng Văn Thù cưỡi sư tử khá phổ biến trong các bộ tượng tam tôn, còn tượng đơn hay mặt dây thì có nhiều chất liệu. Khi chọn, nên nhìn rõ kiếm, kinh và sư tử, gương mặt thanh tú. Người tuổi Mão muốn tham khảo có thể xem các mẫu Văn Thù Bồ Tát tại Vật Phẩm Phong Thuỷ, so chất liệu và kích cỡ với chỗ định đặt hoặc cách định đeo.