Hộ niệm A Di Đà cho người thân lúc lâm chung: gia đình chuẩn bị gì, phối hợp với bác sĩ và chùa thế nào

Trả lời ngắn: hộ niệm là việc người thân và đạo hữu niệm danh hiệu A Di Đà bên cạnh người sắp mất, để giúp người ấy giữ tâm bình an và hướng về đức Phật trong những giờ cuối. Gia đình cần chuẩn bị ba việc cùng lúc: hỏi ý nguyện của người bệnh khi họ còn tỉnh, phối hợp với bác sĩ về điều trị và giảm đau, và liên hệ trước với chùa hoặc ban hộ niệm. Hộ niệm không thay thế chăm sóc y tế, cũng không được biến thành áp lực lên người bệnh hay người thân khác đạo.

Bài này viết cho những gia đình mà cha mẹ, ông bà tuổi Tuất, tuổi Hợi hay bất kỳ tuổi nào, đã gắn bó với câu niệm A Di Đà, và giờ đang đi tới chặng cuối. Đây là chủ đề nặng lòng; người viết cố gắng nói rõ từng việc thực tế, phân biệt điều thuộc truyền thống Tịnh Độ, điều thuộc quy định y tế và pháp lý, và những chỗ gia đình nên bàn với nhau.

Hộ niệm là gì và từ đâu ra

Trong truyền thống Tịnh Độ, giây phút lâm chung được xem là rất quan trọng, vì tâm niệm cuối cùng có ảnh hưởng tới nơi tái sinh. Kinh Quán Vô Lượng Thọ mô tả những người lúc lâm chung được thiện tri thức khuyên niệm Phật. Từ đó, các đạo tràng Tịnh Độ ở Trung Hoa, rồi ở Việt Nam, phát triển việc hộ niệm thành một thực hành có tổ chức.

Ở Việt Nam, nhiều chùa và đạo tràng có ban hộ niệm gồm các cư sĩ thay phiên nhau tới nhà hoặc bệnh viện niệm Phật. Bài vì sao người Việt gần gũi đức A Di Đà đã nhắc qua thực hành này; bài này đi vào chi tiết cho gia đình.

Trước hết: hỏi ý nguyện của người bệnh

Việc quan trọng nhất và hay bị bỏ qua nhất là hỏi chính người bệnh, khi họ còn tỉnh táo. Nhiều gia đình ngại nói chuyện về cái chết vì sợ làm người bệnh buồn. Thực tế, nhiều người cao tuổi đã nghĩ về chuyện này từ lâu và nhẹ lòng khi được hỏi.

Những điều nên hỏi:

• Ông bà, cha mẹ có muốn được hộ niệm không? Muốn niệm câu nào, có muốn mời ban hộ niệm của chùa nào không?
• Muốn ở bệnh viện hay ở nhà trong những ngày cuối, nếu điều kiện cho phép?
• Về điều trị: muốn tiếp tục các biện pháp can thiệp mạnh tới đâu? Câu này cần bác sĩ giải thích rõ các lựa chọn.
• Về hậu sự: hoả táng hay địa táng, lễ theo nghi thức nào, gửi tro cốt ở chùa nào.
• Về tài sản, giấy tờ: đã có di chúc chưa, có cần lập không. Phần này nên hỏi luật sư hoặc công chứng viên.

Ghi lại câu trả lời, và nếu được, để người bệnh nói trước mặt các con cùng lúc. Điều này tránh được rất nhiều tranh cãi về sau.

Hộ niệm và chăm sóc y tế đi cùng nhau

Không có giáo lý nào bảo người bệnh phải từ chối điều trị để được vãng sinh. Ngược lại, giảm đau tốt giúp người bệnh tỉnh táo và bình an hơn, chính là điều hộ niệm mong muốn. Gia đình nên hỏi bác sĩ về chăm sóc giảm nhẹ, tức chăm sóc tập trung làm giảm đau đớn và khó chịu khi bệnh không còn chữa khỏi.

Những quyết định như ngừng hay tiếp tục máy thở, ăn qua ống, hồi sức cấp cứu, là quyết định y khoa và đạo đức cần bàn kỹ với bác sĩ điều trị, dựa trên ý nguyện của người bệnh. Ban hộ niệm hay người bán vật phẩm không phải người đưa ra những quyết định này.

Bảng phân việc: ai làm gì, lúc nào

Chuẩn bị không gian hộ niệm

1. Chọn chỗ yên tĩnh. Ở nhà thì một phòng thoáng, ít người qua lại. Ở bệnh viện thì hỏi khoa xem có phòng riêng hay giờ nào được ở cùng nhiều người.
2. Đặt tượng hoặc tranh A Di Đà trong tầm mắt người bệnh. Truyền thống hay dùng hình Phật đứng tiếp dẫn, tay phải buông xuống như đang đưa tay đón. Bài nhận diện tượng A Di Đà tiếp dẫn giúp chọn đúng hình. Nếu nhà chưa có, ban hộ niệm thường mang theo tranh.
3. Chuẩn bị tiếng niệm. Người niệm thay phiên, giọng vừa phải, nhịp chậm và đều. Có thể dùng máy niệm Phật để lấp những khoảng không có người, nhưng tiếng người thật vẫn được khuyên hơn.
4. Thắp đèn điện, hạn chế nhang nến. Phòng người bệnh thường kín, có khi có bình oxy. Lửa nhang nến cạnh bình oxy là nguy cơ cháy nổ thật sự. Khói nhang cũng làm người khó thở thêm khó chịu. Dùng đèn điện, hoa tươi, nước sạch là đủ trang nghiêm.
5. Giữ thông thoáng. Không để quá đông người trong phòng một lúc. Mở cửa sổ khi được, nhất là ở nhà.
6. Phân ca rõ ràng. Lập danh sách người niệm theo giờ, mỗi ca một hai tiếng, để không ai kiệt sức.

Trong lúc hộ niệm: nên và không nên

• Nên nói nhẹ nhàng với người bệnh, nhắc họ theo câu niệm, nhắc những việc lành họ đã làm trong đời để họ an lòng.
• Nên để người bệnh chỉ cần nghe, không bắt họ niệm theo thành tiếng khi đã mệt.
• Không nên khóc lớn, than vãn, bàn chuyện chia tài sản bên giường. Truyền thống Tịnh Độ đặc biệt dặn điều này, và về mặt tình người thì cũng hợp lẽ.
• Không nên ép người bệnh nếu họ tỏ ra không muốn. Có người cuối đời muốn nghe nhạc mình yêu, muốn nghe con cháu kể chuyện. Tôn trọng họ là trên hết.
• Không nên tranh cãi với nhân viên y tế về quy định của bệnh viện ngay trong phòng bệnh. Có việc gì cần bàn thì ra ngoài.

Sau khi người thân ra đi: truyền thống và quy định

Nhiều đạo tràng Tịnh Độ khuyên tiếp tục niệm Phật một khoảng thời gian sau khi người bệnh tắt thở, và tránh chạm vào thân thể, tránh lau rửa, thay áo trong khoảng thời gian ấy, có nơi khuyên tám tiếng, có nơi ít hơn. Lý do được giảng là thần thức có thể chưa rời hẳn và còn cảm nhận.

Gia đình cần biết rằng thực hành này có thể vướng quy định của bệnh viện về thời gian lưu thi hài trong phòng bệnh, vướng điều kiện thời tiết, và cần làm thủ tục báo tử theo pháp luật. Cách làm hợp lý là bàn trước với bệnh viện và ban hộ niệm, tìm thời gian khả thi cho cả hai bên, chứ không đợi tới lúc đó mới tranh luận. Nhiều gia đình chọn đưa người bệnh về nhà trong những ngày cuối, một phần vì lý do này; quyết định ấy cần bác sĩ tư vấn về khả năng chăm sóc tại nhà.

Ví dụ: một gia đình ba anh em khác ý

Bà cụ tuổi Hợi, niệm Phật mấy chục năm, nằm viện vì bệnh nặng. Người con cả muốn mời ban hộ niệm. Người con thứ theo đạo Công giáo, thấy lúng túng. Người con út lo việc niệm Phật sẽ làm phiền bệnh nhân giường bên.

Gia đình ngồi lại. Trước hết, họ hỏi bà; bà nói rõ muốn được niệm Phật. Người con thứ được mời ở bên mẹ theo cách của mình, nắm tay mẹ, cầu nguyện thầm, không ai ép anh niệm. Người con út hỏi điều dưỡng trưởng và được bố trí phòng riêng trong mấy ngày cuối. Ban hộ niệm niệm khẽ, chia ca, không thắp nhang. Bà ra đi trong một buổi sáng có cả ba người con bên cạnh.

Điều giúp gia đình này không phải là một nghi thức đúng tuyệt đối, mà là việc lấy ý nguyện của người mẹ làm gốc và tôn trọng lẫn nhau.

Những sai lầm thường gặp

• Đợi tới lúc nguy kịch mới hỏi ý nguyện. Khi đó người bệnh có thể không còn nói được.
• Coi hộ niệm là dịch vụ phải trả tiền cao. Ban hộ niệm của chùa thường làm vì phát tâm. Cúng dường tuỳ tâm là phổ biến; ai đưa ra bảng giá cố định và hứa "chắc chắn vãng sinh" thì nên cảnh giác.
• Bỏ giảm đau vì sợ người bệnh lơ mơ. Quyết định liều thuốc là của bác sĩ. Đau đớn không kiểm soát mới làm người bệnh khó giữ tâm an.
• Quên chăm sóc người chăm sóc. Người túc trực nhiều đêm liền dễ kiệt sức, đổ bệnh, cáu gắt. Chia ca và cho nhau ngủ là một phần của hộ niệm.
• Đốt nhiều nhang, vàng mã trong phòng kín. Vừa nguy hiểm, vừa không thuộc nghi lễ nhà Phật. Bài Tây Phương Tam Thánh trên bàn thờ tại gia có nói rõ về vàng mã.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Về điều trị, giảm đau, chăm sóc tại nhà: hỏi bác sĩ điều trị, và nếu bệnh viện có, hỏi đội chăm sóc giảm nhẹ. Về di chúc, quyền thừa kế, giấy tờ nhà đất: hỏi luật sư hoặc công chứng viên, càng sớm càng tốt. Về thủ tục khai tử, mai táng: hỏi uỷ ban phường, xã nơi cư trú. Về nghi lễ, hộ niệm, cầu siêu: hỏi chư tăng và ban hộ niệm của chùa.

Với người thân sau mất mát, nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tháng tới mức không làm việc, không ăn ngủ được, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Tụng kinh, niệm Phật có thể đi cùng, không thay thế việc ấy.

Một vật nhỏ giữ lại

Nhiều gia đình giữ lại mặt A Di Đà người mất từng đeo, hoặc để lên bàn thờ, hoặc gửi chùa. Nếu chưa có tượng hay tranh tiếp dẫn cho những ngày hộ niệm, có thể mượn từ ban hộ niệm. Gia đình muốn thỉnh riêng một bức để giữ trên bàn thờ về sau có thể xem các mẫu tượng Phật trên Vật Phẩm Phong Thủy, không cần vội trong những ngày đang chăm người bệnh.

Câu hỏi thường gặp